تیتر اولفرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

گرافیتی؛ هنر دیوارنگاری اعتراض

درباره ی گرافیتی و نگاه انتقادی آن

گرافیتی  در زبان فارسی به معنای سرب سیاه، نوعی زغال سنگ که برای ساختن مواد به کار می رود. با این حال گرافیتی در زبان انگلیسی به معنای شعار دیواری، دیوار نوشته های مستهجن است. بگفته ی “آمریکن هریتیچ دیکشنری” لغت گرافیتی از واژه ی گرافیتو در زبان ایتالیایی مشتق شده است که به معنی اثرگذاری سریع یا خط خطی است و ممکن است اصل این واژه به “گرافایر” ( نوشتن با قلم فلزی) در لاتین عامیانه بازگردد.

محمد زمانی، گرافیک مجرم، نشر خاموش، اصفهان، سال 95، ص100.

 

نویسنده

میثم علوی

 هنر دیوارنگاری را می توان به قدیمی ترین نقاشی های به جای مانده از دوران پارینه سنگی مربوط دانست. در غارها شکارچیان نقوش حیوانات را به منظور تسخیر شکار روی دیوارهای آن نقاشی می کردند اما این نقاشی ها که شکلی طبیعت گرایانه داشتند، دیوارنگاری بودند در حالی که گرافیتی شمایل دیگری دارد.

گرافیتی برخاسته از اعتراض یک فرد یا گروه در برابر دیدگاه های اجتماعی و سیاسی حاکم بر جامعه است که با وسایلی نظیر اسپری، غلطک رنگ، رنگ، شابلون، ابزارهای خراش و مانند این در مکان های عمومی و به خصوص روی دیوارها نقش می گردد. این تصاویر می توانند نقاشی، نوشتار، اشکال، حروف و علائم گرافیکی تکرار شونده با استفاده از شابلون باشند.

 

تاریخچه ی گرافیتی

تعیین دقیق پیدایش این هنر کار آسانی به نظر نمی رسد. طبق نظر “مارگاریتا کورول” رواج گرافیتی به دهه­ی 1970 در نیویورک باز می گردد و بعد­ها در شهرهای دیگر آمریکا گسترش پیدا می­کند. رفته رفته گرافیتی نه تنها در آمریکا بلکه در کشورهایی چون انگلستان و استرالیا نیز متداول می شود.

پیشینه ی کنش های اعتراضی با استفاده از گرافیتی را می توان در جنبش دانشجویی 1968 فرانسه مشاهده کرد. دانشجویان معترض با شعارهایی نظیر “جوان بودن، یعنی خفه شدن” و “ملالت و خستگی به ضد انقلاب بودن تفسیر می شود”، به خیابان ها آمده بودند.

در سال 1991 یک سنگ تراش اهل چکسلواکی سابق به نام “دیوید کرین” مجسمه­ یک تانک روسی را که نمادی برای آزاد سازی این شهر از دست نازی ها بود، با رنگ صورتی ملایم نقاشی کرد. این تانک نمادی از جانب روس ها بود و بیشتر شهروندان پراگ از آن راضی نبودند.

کرین به جرم وندالیسم (تخریب اموال عمومی) دستگیر شد و ارتش چک آن تانک را مجدد با رنگ زیتونی که رنگ سابق آن بود نقاشی کرد. چند روز بعد بر اثر اعتراض رسانه ها، مردم و پارلمان، تانک روسی این بار به دستور مقامات با رنگ صورتی نقاشی شد. در این ماجرا هدف کرین این بود که مردم را از پذیرش کورکورانه حوادث اطراف خود بازدارد.

در حقیقت هنرمندان گرافیتی هر مکان عمومی را که برای انتقال معانی مورد نظرشان مناسب می رسید، نقاشی می­کنند. هنرمندانی که در قالب های قراردادی زمانه­ی خود نمی­گنجند و علیه هر گونه بی عدالتی و تبعیض به نشانه ی اعتراض قیام می کنند.

یکی از مشهورترین و در عین حال گمنام ترین هنرمندان عرصه­ی گرافیتی هنرمندی است به نام بنکسی [1]که می­توان از او به عنوان اوج هنر گرافیتی نام برد. در مقدمه­ی کتاب دیوار و گرافیتی، مترجم کتاب “ساناز فرازی” می گوید:

 بنکسی، نام مستعار هنرمند مشهور انگلیسی است. طبق گفته ها او در سال 1974 در منطقه ای نزدیک بریستول به دنیا آمده و در خود بریستول بزرگ شده است.[2]

این مترجم همچنین در مورد کتابی که بنکسی تالیف کرده اعتقاد دارد نام اصلی کتاب  پیش رو “wall and piece” است که به نظر من برداشتی کاملا هنرمندانه از رمان مشهور “war and peace” (جنگ و صلح) نوشته لئو تولستوی است.[3]

به نظر نگارنده استفاده از کلمه “piece” که یکی از معانی آن اسلحه گرم است در کنار کلمه “wall” به معنای دیوار، به خودی خود پیام روشنی دارد. هنرمند به عنوان یک مبارز در بستر اتفاقات اجتماعی با گرافیتی های روی دیوارها به دیدگاه های مردم و حکومت حمله می­کند.

شاید بتوان مصداق این مطلب را در تصویر “مونالیزا با موشک پرتاب کن” مشاهده کرد.  در اینجا هنرمند از یک تابلوی نقاشی معروف آشنایی زدایی می کند و معنای جدیدی می­آفریند.

آثار بنکسی تنها در انگلستان در معرض نمایش عمومی نیست. او در کشورهای مختلفی به گرافیتی می پردازد. آثاری از این هنرمند در سال 2006 میلادی در آمریکا به نمایش گذاشته شد. در بخشی از نمایشگاه فیل بزرگی وارد می شود که کاملا با رنگ و نقش اتاق هماهنگ است.

فیل در اتاق اثر بانکسی

اسم این اثر “فیل در اتاق” بود. این همرنگ سازی استعاره ی جالبی از ندیدن یک واقعه­ی بزرگ در یک بستر کوچک است و در عین حال این ندیدن می تواند هر موضوع اجتماعی را شامل شود.

بنکسی در همه­ ی آثار خود تلاش می­ کند مخاطب خود را به تفکر وا دارد و او را با واقعیت های پیرامونش آشنا سازد اما لزوما همیشه این کار را به شکل شعاری انجام نمی­دهد. اگرچه ویژگی بارز آثار گرافیتی بزرگنمایی و تاکید کردن روی موضوعات است اما این نگرش در آثار او با هجو، آشنایی زدایی و طنز ظریفی همراه می­ شود که نه از نوع قضاوت موضوعات بلکه از نوع مواجه با آن ها است.

در آثار او المان های تصویری همچون میمون و موش در سطح شهر تکرار می شوند. موش ها به عنوان عناصری از زندگی شهری و میمون ها به عنوان مقلد ها و شبیه ترین حیوان به انسان. در یکی از آثار گرافیتی بنکسی تصویر میمونی بر دیوار شهر دیده می شود و روی آن نوشته شده: “الان بخند، اما همه روزی مسئولیم.”

 

گرافیتی در ایران

ریشه های شکل گیری گرافیتی در ایران را می توان به شعارهای نگاشته شده در سال های 1332، 1342 و بخصوص 1357 جستجو کرد. اولین نمونه­ی گرافیتی نوین در ایران مربوط به سال 1373 و فردی است با نام مستعار “ECNCE”.

با این حال گرافیتی به عنوان یک هنر پیوسته و مستمر در ایران در سال 1382 با شخصی به نام “تنها”(alone) دانشجوی هنری که در شهرک های واقع در غرب تهران و بخصوص شهرک آپادانا به گرافیتی می­پرداخت آغاز شد.

در برخی گرافیتی ها “تنها” یک کودک یا نوجوان حضور دارد که در محاصره قوانین، بایدها و نبایدها، شرارت و فقر اسیر شده است. المان هایی چون “چشم” و “تصویر کودک” المان های تکرار شونده­ی برخی آثار او هستند. در یکی از همین آثار تصویر کودکی را می بینیم که در سمت چپ گرافیتی با لبخند به ما نگاه می کند.

دستانش پنهان شده و کت تنش به همراه سادگی و سختی چهره اش نشان از کودکی دارد که بیش از سن خود کار کرده، سختی کشیده و زود بزرگ شده است. در وسط مایل به راست المان چشم را می بینیم که مستقیم به ما نگاه می کند و حد فاصل این دو شکل، امضا هنرمند است.

شکلی که انگار قرینه­ی چشم است و آن را کامل می کند. هنرمند به زعم خود رسالتش را انجام داده و توجه ما را طلب می­کند. هنرمندان گرافیتی در دیگر شهرهای بزرگ ماند تبریز، کرج، مشهد و شیراز نیز آثاری را خلق کرده اند و مسائلی چون عشق، جنگ، صلح و … را به تصویر کشیده اند.

نکته ای که بیش از هر چیز در آثار گرافیتی ایرانیان به چشم می خورد نوعی از خودسانسوری و پرهیز از انتقاد صریح است. به نظر می رسد هنرمند گرافیتی برای رفع نیازهای اولیه خود دست به چنین کاری می­ زند و به دنبال خود-بیانگری است.

در حقیقت یک عمل اعتراض آمیز نسبت به محدودیت ها و نه بیشتر. برای مثال: «یکی از معضلات گرافیتی غرب وجود آن در مترو و روی اتوبوس ها است، چیزی که در گرافیتی تهران شاهد آن نبوده ایم و این از محدودیت ها یا از ویژگی های گرافیتی تهران است.

محدودیتی که از بیان های رادیکال و نقدهای سیاسی-اجتماعی به ابتدایی ترین نیازها و خواست ها برای حضور در خیابان ها و هویت یافتن خود در محله ها تبدیل شده است: به مفهومی گرافیتی تهران در کمترین حالت انتقادی و تخریب آن از نوع اموال عمومی مشخص می­شود».[4]

در طول سالیان تخریب اموال عمومی سبب شد قوانینی برای مقابله با این شرایط وضع شود. در گوشه و کنار دنیا هنرمندان گرافیتی به جرم آسیب زدن به اموال عمومی دستگیر می­شدند. در قرن بیست و یکم و در کشورهای توسعه یافته ای چون آمریکا، استرالیا، بلژیک، هلند و انگلستان مکان هایی اختصاص داده شد برای اینکه هنرمندان گرافیتی آثار خود را در آنجا به نمایش بگذارند.

با این حال به نظر می­رسد اختصاص مکان های مشخص برای هنر گرافیتی روح شکل گیری این هنر را زیر سوال می برد و با ماهیت آن در تضاد است. به این دلیل که مکان های عمومی اجرای آثار گرافیتی به جاهایی ثابت و مشخص منتقل می­شوند و مانند گالری یا نمایشگاهی غیر مسقف عمل می کنند که در معرض دید عده محدودی از شهروندان قرار می­گیرد.

روح اعتراضی هنر گرافیتی مثل بسیاری از هنرهای اعتراضی نظیر تئاتر خیابانی با خیابان گره خورده است و هنرمندان گرافیتی با زیبایی شناسی خاص خود و نگرشی انتقادی در سراسر دنیا نگاه خود را به نگاه مردم شهر می دوزند تا افکار و ایده های خود را به آنان انتقال دهند. موضوعاتی که جامعه­ی شهری امروز با آن رو به روست و اجرای آن کشمکشی است که بین هنرمندان گرافیتی، سیاست مداران و مردم همچنان ادامه خواهد داشت.

 

منابع


1- کوثری، مسعود، گرافیتی به منزله­ی هنر اعتراض،ادﺑﻴﺎت، ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺷﻨﺎﺳﻲ ﻫﻨﺮ و ﺳﺎل دوم، ﺷﻤﺎره اول، بهار 89

2- کورول، مارگاریتا. هنرمند در برابر نظام؛ جوانان با گرافیتی به جنگ نظام های اجتماعی می­روند. مرزانی، سید رضا. ماهنامه سوره. مهر . آبان 90، شماره 53-52

 

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.