تاریخ ایرانتاریخ و اندیشهزنان

زنان ایرانی در عصر مشروطه

نگاهی به وضعیت اجتماعی زنان ایران در دوران مشروطه (بخش نخست)

به نظر می رسد تضاد و تعارض بین سنت و مدرنیته با زیر بنای مشکلات اقتصادی و تنگناهای معیشتی زمینه ساز انقلاب مشروطه بوده باشد. به رغم آن که 110 سال از عمر این انقلاب می گذرد، روند تکوینی آن، هر چند به کندی، اما همچنان ادامه دارد. با تورقی کوتاه از تاریخ نگاری این دوره که ما حصل نگرش و نگارش های مردانه است در می یابیم زنان ایرانی همان قدر در سطور کتاب های راویان این دوره مهجور مانده اند که در زندگی فردی و اجتماعی. زنان ایرانی در حالی به جنبش مشروطه خواهی پیوستند که در جامعه آن روز ایران، با القابی چون ضعیفه خوانده می شدند. جامعه حق تحصیل و ضرورت یادگیری علم و دانش توسط ایشان را بر نمی تافت و آن را مخالف با شریعت اسلام می دانست. حتی در تکفیر نامه ای قلم فرسایی نموده و نوشته اند: “وای به حال مملکتی که در آن مدرسه دخترانه تاسیس شود. این تکفیر نامه در آن زمان دانه ای یک شاهی فروش رفت و حتی بازار سیاه نیز پیدا کرد.”[1] در این عصر، عامه مردم خروج زن از خانه را قبیح تلقی می کردند. حتی زنانی که با انواع حجاب و روبنده گاهی به ضرورت از خانه خارج می شدند، در مظان تهمت های ناموسی و شایعات قرار می گرفتند.[2] حتی در موقع گردش و تفریح یک طرف خیابان به مردان اختصاص داشت و طرف دیگر مخصوص زنان بود.[3]

نویسنده

یلدا دنیایی مبرز

در این نوشتار برآنیم به طور اجمالی به بازخوانی نقش آفرینی زنان در مبارزات ملی و جنبش های اجتماعی عصر مشروطه فارغ از اغراق و بزرگ نمایی بپردازیم و پرسش نا گزیری را با مخاطب در میان بگذاریم. آیا مطالبات مطروحه توسط زنان ایرانی در ابتدای قرن بیستم، تحقق یافته یا کماکان مکتوم مانده است؟! به دیگر سخن با توجه به افزایش سطح سواد و دانش زنان و گسترش روز افزون وسایل ارتباط جمعی در قیاس با گذشته، آیا ما امروز به غنای حرکت پیشینیان خود افزوده ایم؟!

 

نقش زنان در جنبش تنباکو

حضور و نقش زنان در رویدادهای مختلف عصر مشروطه، انعکاس و بازتابی از آغاز کنشگری تدریجی آنان است. ناصرالدین شاه در بازپسین سال های سلطنت خود، امتیاز خرید و فروش توتون و تنباکو در سراسر کشور را به مدت 50 سال به یک شرکت انگلیسی واگذار کرد (قرارداد رژی). با ورود ماموران شرکت، بازار شیراز، منطقه اصلی کشت توتون تعطیل شد و به موهبت شبکه جدید تلگراف، تعطیلی بازار شیراز به سرعت تبدیل به اعتصاب عمومی بازارهای عمده در سراسر کشور گردید.

اعتصاب عمومی به حمایت فتوای مذهبی تحریم استعمال تنباکو فراتر رفت و به صورت تحریم تنباکو از سوی مصرف کنندگان در سراسر کشور درآمد.[4] دکان های توتون فروشی تخته و قلیان و چپق کنار گذاشته می شود. مردم خواهان لغو فوری قرارداد رژی می شوند. بدین ترتیب قیام علیه این قرارداد نخستین و گسترده ترین جنبش توده ایران است که حتی زنان ایران را که تا آن زمان خانه  نشین و از اجتماع برکنار بودند با خود همراه کرد.

زنان دوشادوش مردان به مبارزه پرداختند آنان به بازارها می رفتند و دکان هایی را که باز بودند می بستند و اگر کسی از این دستور سرپیچی می کرد، دکانش در معرض غارت و چپاول زن ها قرار می گرفت. لحظه به لحظه به جسارت جمعیت افزوده می شد تا جایی که زنان با صدای بلند خطاب به ناصرالدین شاه فریاد می زدند: “ما تو را نمی خواهیم!”[5]

این تلاش و تکاپو محدود به زنان تهران نبود. زنی به نام زینب پاشا، از زنان پیشگام مبارز در تبریز، با همراهی گروه خود، دست به اسلحه می بردند و بازار را مجبور به تعطیلی می کردند.[6] علاوه بر این، زنان حرم شاهی نیز از این جنبش حمایت کردند و از استعمال دخانیات سرباز زدند.

در همین اوان، ناصرالدین شاه به یکی از زنان اندرونی دستور می دهد، قلیانی برایش آماده کند، زن با تعجب می گوید مگر نشنیده اید که کشیدن قلیان حرام است؟ شاه متغیر شد و پرسید:”چه کسی قلیان را حرام کرده؟ این ها چه حرفی است؟” یکی از این خانم ها عرض می کند همان کس که ما را به شما حلال کرده است.[7] شایان ذکر است سرانجام ناصرالدین شاه ناگزیر به لغو این قرارداد شد.

 

زنان در برابر مظفرالدین شاه

در عصر مظفرالدین شاه سه اعتراض عمومی به وقوع پیوست که هریک از دیگری شدیدتر بود و به انقلاب مرداد 1285خ انجامید. ناخشنودی مردم و روحانیون از تعرفه های گمرکی و جلوس مسیو نوز بلژیکی بر مسند امورگمرکات[8] از یک سو و انتشار عکسی از او که لباس روحانیون ایران را دربر کرده بود و عمامه بزرگی بر سر داشت[9] از سوی دیگر منجر به نخستین اعتراض مردمی شد.

معترضان از حکومت درخواست کردند که مسیو نوز بلژیکی را معزول سازد و قروضی را که از آنان گرفته بود تادیه کند، مظفرالدین شاه در شرف مسافرت به اروپا قول داد که در بازگشت نوز را معزول سازد و دیون را تادیه کند. اما این وعده ها هرگز عملی نشد.[10] اعتراض دوم هنگامی روی داد که حاکم تهران برای پایین آوردن قیمت قند و شکر دستور داد 2 تن از تجار عمده قند و شکر را به چوب بست.[11]

این خبر به سان صاعقه ای در سراسر بازار پیچید و منتج به تعطیلی بازار و بست نشینی معترضان در حرم عبدالعظیم شد.[12] در این اعتراض زنان فعالانه حضور می یابند و اغلب عهده دار حفاظت از جان روحانیان مبارز می شوند تا آنجا که دستور داده شد از بیرون آمدن زنان جلوگیری کنند و هرکه از ایشان را دیدند، دستگیر کنند و در قراولخانه نگه دارند.[13]

هنوز کشاکش بین بست نشینان و دولت به پایان نرسیده بود که نامه ای توسط عمه میرزا جهانگیر خان صوراسرافیل به دست شاه رسید. این نامه به وسیله کمیته انقلاب نوشته شده و بالای آن عکس یک دست سرخ رنگ که ششلولی در چنگ داشت کشیده شده بود و مظمونی به این شرح داشته :

“ای شاه بی خبر و عیاش که تمام عمر خود را به عیش و بر باد دادن خزانه ملت می گذرانی و فکری به بدبختی و سیه روزی ملت خود نمی کنی، اگر در اسرع وقت دست ستمگرانی که دور تو جمع اند و خون ملت تو را می مکند از سر مردم کوتاه نکنی و مجلسی از منتخبین ملت برای بسط عدالت مثل سایر ممالک متمدن جهان که در سفرهایی که به فرنگستان کرده ای و به چشم دیده ای مفتوح نکنی، یقین بدان که تو را خواهیم کشت.”[14]

 

زنان و اندیشه خودکفایی در عصر مشروطه

سومین اعتراض در پی کوتاهی شاه در تاسیس عدالتخانه و عزل نوز و از سویی اقدام نسنجیده نظمیه برای دستگیری یک واعظ به دلیل متهم ساختن علنی حکومت بود.[15] این ماجرا سبب مهاجرت علما و انبوهی از مردم به قم شد و همزمان تعداد زیادی از مردم در باغ سفارت انگلیس بست نشستند. همچنین هزاران زن گرد آمدند تا به تحصن کنندگان بپوندند اما مقامات بریتانیایی مداخله کردند و مانع از شرکت آن ها شدند.[16]

در این مدت زنان از بست نشینان حمایت مالی و معنوی می نمودند.[17] سرانجام در 14 مرداد 1285خ، سه هفته پس از آغاز تحصن، مظفرالدین شاه فرمان گشایش مجلس موسسان را امضا کرد. انقلاب به پایان رسید اما مبارزه برای مشروطیت تازه آغاز شده بود.[18] بعد از توشیح فرمان ملوکانه، زنان در دو مساله سیاسی مهم روز دخالت کردند:

یکی تاسیس بانک ملی و دیگری تحریم منسوجات خارجی. غیر از تصویب قانون اساسی، یکی از نخستین اصلاحات مورد بحث در مجلس اول تاسیس بانک ملی بود. گردآوری وجوه برای بانک مورد نظر مساله ای شد که زنان حول آن متشکل شدند.[19] به نوشته کسروی، زنان گفتگو از فروش گوشواره و گردن بند به میان می آوردند. روزی پای منبر سید جمال واعظ، زنی به پا خاسته و چنین گفت:

“دولت ایران چرا از خارجه قرض می کند؟ مگر ما مرده ایم؟ من یک زن رختشوی هستم، به سهم خود یک تومان می دهم، دیگر زن ها نیز حاضرند.”[20] زنانی که در نهضت ملی فعال بودند در جنبش تحریم منسوجات واردات اروپایی نیز شرکت کردند. کودکان مدرسه رو با افتخار پارچه های وطنی به تن می کردند. در تبریز زنان اجتماعاتی برای تحریم برگزار کردند و دیگران را تشویق کردند که در صورت امکان مدتی به همان البسه قدیم که دارند قناعت کنند به این امید که کشور به زودی منسوجات خودش را تولید کند.[21]

نقش زنان در تحکیم مشروطیت

به دنبال عدم وجود یک برنامه ملی و قطع امید از مجلس اول، اتحادیه غیبی نسوان نامه ی سرگشاده ای خطاب به نمایندگان مجلس در نشریه ندای وطن چاپ کرد و خواستار استعفای آن ها شد:

“مدت 14 ماه است که اوضاع مشروطه برپا شده، شب و روز، عمر شریف خودمان را صرف خواندن روزنامه ها می کنیم که بفهمیم مجلس دارالشورای ملی چه گفت و چه کرد. تمام می خوانیم که همه وقت مجلس منعقد، وکلا و وزرا حاضر شدند، هزاران لایحه از اطراف خوانده شد و در خصوص آن ها مذاکرات زیاد شد، جواب و نتیجه چه شد… هیچ… خوب ای آقایان محترم پس نخواستید در این مدت یکی یا دوتا کار کوچک را اقلا تمام کرده و در مقام اجرا گذارید تا دل این مردم خوش شده… مرحبا به این مردانگی… معلوم می شود وکلای ما، مجلس را برای تفنن خودشان به پا کرده اند. مجلس پارلمنت برای اجرای قانون است، پس کو قانون شما؟… در مملکت دو چیز لازم است یا استبداد یا قانون. ما که نقدا هیچ کدام را نداریم. یک استبداد کاملی داشتیم از دست ما گرفتید در عوض قانون لازم بود آن را هم ندادید.[22] 

در خرداد1287خ که به دستور محمد علی شاه مجلس اول به توپ بسته شد، مرکز مشروطیت به تبریز انتقال یافت، گروه های زنان این شهر به نهضت مقاومت پیوستند و برای اعاده مشروطیت مبارزه کردند. در جریان محاصره 10 ماهه ی تبریز توسط قشون سلطنتی، گروه هایی از زنان با شجاعت و دلیری تمام با لباس مبدل برای دفاع از شهر به مردان ملحق شدند. زنان دهقان در روستاهای کوچک آذربایجان نوزادان را به کول خود بستند و تفنگ بدست گرفتند و دوشادوش مردان جنگیدند.

بهزاد طاهرزاده، از اعضای نهضت مقاومت تبریز به سرباز مجروحی اشاره کرد که برای مداوا حاضر نبود جامه اش را از تن به در کند. وقتی ستارخان، رهبر مقاومت مداخله کرد، این سرباز به ستار خان اعتراف کرد که زن است و به این دلیل نمی خواهد لباس از تن خارج کند.[23]

فلک کردن زنان در دوره قاجار
فلک کردن زنان در دوره قاجار

یکی از بارزترین تحرکات زنان پس از استبداد صغیر، ایستادگی در مقابل اولتیماتوم روسیه تزاری بود. حکومت روسیه با جلب موافقت بریتانیا به مجلس ایران اولتیماتوم داد که مورگان شوستر آمریکایی (مستشار مالی ایران) می بایست ظرف 48 ساعت از ایران اخراج شود و تهدید کرد که اگر ایران نپذیرد به پایتخت حمله خواهد کرد.

ندای خشم در سراسر کشور طنین انداز شد. هزاران زن به عزا نشستند و کفن به تن کردند تا عزم و پای بندی خود را برای نبرد و دفاع از کشور نشان دهند. انجمن مخدرات وطن، چندین انجمن دیگر زنان را در تهران به تظاهرات عظیمی در بیرون مجلس فراخواند.

هزاران زن در این تظاهرات شرکت کردند و نمایندگان مجلس را خطاب قرار دادند که اگر نمایندگان در ایفای وظیفه خود برای پاسداری از آزادی و سربلندی ملت و کشور ایران تزلزل نشان دهند با طپانچه هم آنان و هم شوهران و پسران خودشان را خواهند کشت. سفارت روسیه با اتخاذ تاکتیکی امپریالیستی و به قصد برهم زدن اتحاد میان هواداران حقوق زنان و نهضت ملی، سعی کرد انجمن مخدرات وطن را علیه مجلس برانگیزد.

پاسخ این انجمن شدیداللحن بود:” حکومت مشروطه ضعیف بود و نتوانسته بود بسیاری از مدارس دخترانه را باز کند یا به زنانی که تمدن و تحصیلات را بر عدم مهارت و بطالت ترجیح می دادند، امید چندانی بدهد. اما معنی اش این نبود که باید به دوره استبداد برگشت زیرا هر آدم با وجدانی عدالت و قانون را بر استبداد و بی قانونی ترجیح می دهد.

هم زنان وهم مردان در این تلقی متفق القول هستند. وانگهی زن ها می دانستند که وضعیت زنان اروپا بهتر از وضعیت آن ها است. اما این سخن معنی اش این نبود که بخواهند زیر فرمان قدرت های اروپا بروند. موقعیت اجتماعی مناسب تر زنان اروپایی ناشی از این امر بود که بر علوم و حرفه های مختلف تسلط دارند و علت دیگری ندارد.”[24] 

به رغم تلاش و حضور زنان در جنبش های منتهی به پیروزی انقلاب مشروطه، بر اساس قانون انتخابات 1285خ، زنان از حق رای دادن و نماینده شدن در پارلمان محروم شدند و در رده صغار، مجانین و جانیان قرار گرفتند. به این ترتیب مشروطه خواهی زنان از سلطه فرهنگ مردسالار نکاست و زنان دریافتند به رغم آن که کشور دارای قانون اساسی و مجلس شورای ملی شده است اما دیوارهای فرهنگ مردسالاری، یک شب فرو نخواهد ریخت.

از این رو دریافتند برای رهیافت به آرمان های انسانی خود به دگرگونی درونی و فرهنگی نیاز است. بنابراین به ضرورت فراگیری علم و دانش، تشکیل انجمن های زنانه و انتشار روزنامه هایی به قلم زنان و برای زنان پای فشردند

 

پانویس ها


1- ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، نشر احیا، بهار1360، ص19

2- کار، مهرانگیز، مشارکت سیاسی زنان، انتشارات روشنگران،چاپ دوم، 1380، ص17

3- راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ سوم، 1357، جلد سوم، ص729

4- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378، ص67

5- ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، نشر احیا ، بهار1360، صص31-40

6- همان، صص54-41

7- همان، ص36

8- کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران،تهران،انتشارات امیرکبیر، چاپ شانزدهم،1363، جلد اول،ص206

9- ملک زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران،تهران، انتشارات سخن، چاپ اول،1383 ،کتاب اول، ص229

10- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378، ص74

11- ملک زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، انتشارات سخن، چاپ اول،1383، کتاب دوم صص263-268

12- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378،ص75

13- ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، نشر احیا، بهار1360، ص56

14- همان، صص60-59

15- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378، ص76

16- آفاری، ژانت، ترجمه رضا رضایی، انقلاب مشروطه ایران، تهران، نشر بیستون، چاپ سوم، 1385، ص235

17- ناهید، عبدالحسین، زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز، نشر احیا ، بهار1360، صص62-61

18- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، 1378، ص78

19- آفاری، ژانت، ترجمه رضا رضایی، انقلاب مشروطه ایران، تهران، نشر بیستون، چاپ سوم، 1385، صص235-236

20- کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، انتشارات امیرکبیر، چاپ شانزدهم، 1363، جلد اول، صص181،182

21- آفاری، ژانت، ترجمه رضا رضایی، انقلاب مشروطه ایران، تهران، نشر بیستون، چاپ سوم، 1385، ص237

22- همان، صص254-252

23- همان، ص256

24- همان، صص271-269

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

همچنین ببینید

بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.