تاریخ ایرانجامعهزنانفرهنگ ایرانیمسایل اجتماعی

زنان در قدرت

نگاهی به تاثیر کلیشه های جنسیتی بر مشارکت سیاسی زنان پس از انقلاب اسلامی

نویسنده

یلدا دنیایی مبرز

از “اعطای حق رای” به زنان و حق انتخاب شدن، انتخاب کردن و ورود به عرصه مشارکت سیاسی بیش از پنج دهه می گذرد. این در حالی است که “برخورداری از حق رای و نمایندگی در پارلمان به تنهایی بیانگر مشارکت زنان در عرصه حیات سیاسی کشور نیست.

آن چه به حقوق سیاسی زنان معنا می بخشد ایجاد جامعه مدنی است که به آن ها یاری می رساند تا خود را از حصار زندگی خانگی و محفلی که قرن ها است در آن زیست می کنند برهانند و محرومیت از کارورزی و کسب تجارب سیاسی را در حیطه اقتدار عمومی، خارج از حیطه اقتدار دولت جبران سازند.1

“برخی مفهوم مشارکت سیاسی را با شرکت در انتخابات و حضور در پای صندوق های رای برابر می دانند حال آن که شرکت در انتخابات تنها یکی از معرف های مشارکت های سیاسی و در عین حال از کم هزینه ترین اشکال مشارکت به شمار می رود.

 

مشارکت سیاسی زنان مطالبه ملی نیست

کلیشه های جنسیتی
کلیشه های جنسیتی

مشارکت و فعالیت زنان در عرصه سیاسی در سه سطح تحلیلی خرد، میانی و کلان قابل بررسی است. در سطح کلان صرفه نظر از “کیفیت حضور”، سهم زنان از کرسی های خانه ملت هرگز از 14 کرسی فراتر نرفته است2، تنها یک زن توانسته به عنوان وزیر در کابینه حضور یابد3 و سهم زنان از مجلس خبرگان تاکنون تنها یک کرسی بوده است.4

به نظر می رسد هر چه از سطح خرد تصمیم گیری سیاسی یعنی شرکت در انتخابات به سمت مشارکت در سطح کلان تصمیم گیری و سطوح عالی مدیریت پیش می رویم، سهم نیمی از جامعه، یعنی زنان، اگر نگوییم بی رنگ، اما بسیار کمرنگ می شود.5 از این رو پرسش ناگزیری مطرح است که براستی عامل یا عوامل بازدارنده ی مشارکت سیاسی زنان چیست؟

آیا این عوامل بازدارنده، ساختاری و ناشی از موانع فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و قانونی جامعه ایران است یا این عوامل بازدارنده را باید در بطن جامعه زنان و در تاروپود اندیشه ی خود زنان جستجو کرد؟ آیا زن ایرانی نسبت به مشارکت سیاسی بی رغبت و بی انگیزه است و یا این که با وجود دغدغه های ابتدایی متعدد و متکثر و آلام متفاوت از قبیل مشکلات بهداشتی، سوء تغذیه، فقر، بیکاری، خشونت خانگی، اسید پاشی و … مشارکت سیاسی مطالبه “اساسی” او نیست؟!

آیا زن ایرانی مشارکت سیاسی را امری مردانه می پندارد و نسبت به توان سیاسی خود با شک و تردید به نظاره نشسته است؟! راه برون رفت از وضعیت فعلی چیست آیا تشکیل کمپین هایی مانند “تغییر چهره مردانه مجلس” می تواند به تغییر باورهای خود زنان نیز کمک کند؟!

با توجه به گستردگی عوامل تاثیرگذار بر مشارکت سیاسی زنان، در این نوشتار سعی شده به تاثیر کلیشه های جنسیتی و نحوه جامعه پذیری زنان بر مشارکت سیلسی آنان پرداخته شود.”شاید اگر جذاب واقع شدن در نظر مردان به ستاره راهنمای تعلیم و ترییت زنان تبدیل نشده بود بی شک معجزه ای اتفاق افتاده بود.”6

 

مشارکت سیاسی زنان در اسارت فرهنگ

اگر با شنیدن کلماتی چون رئیس جمهور منتخب، نماینده منتقد مجلس، خبرنگار کنجکاو، پژوهشگر برتر، جراح زبردست و… اولین تصویری که در ذهن شما نقش بسته، تصویر یک مرد موفق است، شما نیز درگیر و گرفتار کلیشه های جنسیتی هستید!

مشارکت سیاسی زنان در اسارت فرهنگ
مشارکت سیاسی زنان در اسارت فرهنگ

کلیشه های جنسیتی باورهای اجتماعی مشترکی هستند که قابلیت و ویژگی های خاصی را به “جنس” مرد و یا زن نسبت می دهند و بر پایه تفاوت هایی استوارند که نه برخاسته از طبیعت بلکه متاثر از فرهنگ و اجتماع (فرآیند جامعه پذیری) است.

“در پاسخ به این سوال که چرا زنان در ساختار قدرت جمهوری اسلامی حضور اندکی دارند، نتایج پژوهشی نشان می دهد که زنان بر اثر جامعه پذیری متفاوت و کلیشه های جنسیتی که در فرآیند جامعه پذیری از طریق نهادهایی مانند خانواده، رسانه های ارتباط جمعی، مدارس و نهادهای آموزشی به آن ها القا می شود، سیاست را حیطه ای مردانه تلقی می کنند و تمایلی به مشارکت سیاسی، مخصوصا حضور در عرصه قدرت ندارند.

به این ترتیب عدم تمایل زنان به حضور در عرصه قدرت، بیش از آن که ناشی از ساختار های حاکم بر جامعه باشد، نشات گرفته از جامعه پذیری متفاوت دختران و زنان ارزیابی می شود.”خانواده اولین نهادی است که جامعه پذیری کودکان و به خصوص جامعه پذیری بر اساس جنسیت از آن ریشه می گیرد.

والدین در بسیاری از زمینه های رفتاری بین کودکان دختر و پسرتفاوت قائل می شوند یکی از حوزه های این تفاوت، تهیه و خرید وسایل بازی برای کودکان است. به طور عمده برای کودکان دختر، عروسک، سرویس آشپزخانه، چرخ خیاطی و برای کودکان پسر ماشین، بازی های فکری و برقی خریداری می شود.

همانطور که می بینیم این اسباب بازی ها در پسرها استعدادهایی غیر از توانایی انجام کارهای خانگی پرورش می دهد. همچنین به کودکان دختر آموزش داده می شود که زیبا، دلربا، مهربان، احساساتی، وابسته، قدردان و مطیع باشند. این درحالی است که از کودکان پسر انتظار می رود مستقل، رقابت طلب و سلطه جو باشند، در دعواهای کودکانه برای احقاق حقوق خود ایستادگی کنند، مرد باشند و حتی گریه نکنند!

از این رهگذر است که در بزرگسالی واکنش به رقیب احساسی در مردان، غیرت و در زنان حسادت تعریف و باز تعریف می شود! بنابرین از همان عنفوان کودکی کلیشه ها برای مردان، اقتدار، توانمندی و فرصت های بهتر اجتماعی را به همراه دارند این در حالی است که دختران و زنان همواره در نقش همسری و مادری جامعه پذیر شده اند و این دیدگاه در کاهش رفتار سیاسی زنان و ایجاد شکاف در مدیریت سیاسی به نفع مردان تاثیرگذار است.8

 

نقش رسانه در بازتعریف مشارکت سیاسی زنان

هر عصری بنا به مقتضیات خود با مشخصه ای شناخته می شود، عصر حاضر نیز عصر ارتباطات است. از میان وسایل ارتباط جمعی، تلویزیون به علت داشتن بیشترین مخاطب و قابلیت های تصویری می تواند در حضور زنان نقش موثرتری را ایفا کند. تلویزیون از طریق تصویری که از زن ارایه می دهد می تواند در کاهش یا افزایش حضور زنان در عرصه سیاست نقش مهمی را ایفا کند.

حضور زنان در سریال های تلویزیونی و همچنین پیام های بازرگانی و تجاری بیشتر معطوف به نقش های سنتی چون همسری و مادری است. زنان به طور عمده مشغول جارو کردن، شستن ظرف ها و آشپزی نشان داده می شوند و از زنان فعال در حوزه اجتماع خبری نیست.9

با این همه علاوه بر خانواده و رسانه ها کلیشه های جنسیتی بر محتوی و تصاویر کتاب های درسی نیز سایه افکنده است 10 تا آن جا که نگارنده به یاد می آورد همیشه کسی که با نان به خانه می آید، پدر است و نه مادر. رزمنده ای که شهید و یا اسیر می شود یا پدر است و یا برادر. دهقان فداکار هم یک مرد بوده و نه یک زن. در این میان سهم زنان، “کوکب خانم” و سفره ای است که او برای مهمان های سرزده خود گسترانده است!

بنابراین کلیشه های جنسیتی جامعه از طریق نهادهای جامعه پذیری مانند خانواده، رسانه و نهادهای آموزشی از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود و استیلای فرهنگ مردسالارانه را امری کاملا طبیعی جلوه می دهد و زنان را بر پایه ی ترسیم نقش های خاص همسری و مادری به انفعال می کشاند.

در بحبوحه روزهای پر التهاب دهمین دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی طرح تغییر چهره مردانه مجلس از سوی جمعی از فعالان سیاسی و مدنی حوزه زنان با تشویق مشارکت هر چه بیشتر زنان و تشکیل کمپینی به همین نام مطرح شد. اعضای این کمپین برای پیشبرد اهداف خود بر آن شدند که در چارچوب سه کمیته به فعالیت بپردازند.

کمیته “من کاندید می شوم” با تاکید بر محور حق انتخاب شدن زنان، “کمیته 50 کرسی برای زنان برابری طلب” با تاکید بر نهادینه کردن مطالبه افزایش سهم زنان از کرسی های مجلس در میان افکار عمومی و “کمیته کارت قرمز به کاندیداهای زن ستیز” با هدف افزایش آگاهی در جایگاه رای دهنده برای شناسایی و انتخاب نماینده بهتر.11

هر چند تشکیل کمپین هایی ازاین دست گامی بسیار مهم در جهت پیشبرد احقاق حقوق زنان از سوی فعالان جامعه مدنی است ولی به نظر مبرا از نقد نخواهد بود. نکته مهم آن است که مشارکت کمی زنان در پست های سیاسی لزوما به معنای فعالیت آنان به نفع زنان نیست.

هر چند تکرار ملال آور است اما باز هم باید بر این نکته پای فشرد که علاوه بر استیلای فرهنگ مردسالاری بر تاروپود فکر و اندیشه جامعه، بخش مهمی از موانع پیش رو در عرصه مشارکت زنان به خود آن ها بازمی گردد و خواست و اراده خود آنان را برای بهبود موقعیت اجتماعی و سیاسی می طلبد.

 

پانویس ها


1- مهرانگیزکار، مشارکت سیاسی زنان، موانع و امکانات، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، چاپ دوم، سال 1380، ص40

2- سهم زنان از کرسی های خانه ملت در 9 دوره مجلس شوای اسلامی   www.hamshahrionline.ir

3- مرضیه وحید دستجردی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در دولت دهم

4- منیره گرجی، تنها زنی است که در ایران به عضویت مجلس خبرگان در آمده است

5- برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به اکرم عباس نیا – نسرین مصفا، بررسی مشارکت سیاسی زنان در جمهوری اسلامی طی سال های (1375-1384) پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پرتال جامع علوم انسانی

6- جان استوارت میل، علاءالدین طباطبایی، تهران، انتشارات هرمس، چاپ سوم ،سال 1390، ص 23

7- مینا نظری، علی علی حسینی، سیدجوادامام جمعه زاده،  مهدیه پوررنجبر، بررسی رابطه جامعه پذیری و مشارکت سیاسی زنان، پژوهش نامه زنان، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال پنجم، شماره اول، بهار و تابستان 1393، ص161

8- همان، ص 173

9- همان، ص 175

10- برای مطالعه بیشتر رجوع کنید به دکتر محمدی اصل، موانع مشارکت سیاسی زنان در ایران پس از انقلاب www.sid.ir

11- روزنامه شرق، شماره 2434، 7 آبان 1394، ص 7

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

همچنین ببینید

بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.