تیتر اولسینمای ایرانفرهنگ و هنر

سیما و سینمای حاتمی

به مناسبت 23 مرداد زادروز علی حاتمی

«آیین چراغ خاموشی نیست».

دیالوگی از فیلم دلشدگان ساخته علی حاتمی

روناک کریمی مترجم: روناک کریمی

علی حاتمی[1] فیلم‌نامه نویس و کارگردان برجسته ایرانی است.[2] پدر او حروف‌چین و مادرش خانه‌دار بود. به ‌لطف حمایت عموهایش، با موسیقی و فیلم آشنا شد. حاتمی پس از سپری کردن دوره‌های فیلم‌نامه نویسی در طی سال‌های دبیرستان، در دانشکده سینما و تئاتر دانشگاه هنر تهران ثبت نام کرد و در سال 1342خ با مدرک لیسانس کارگردانی از دانشگاه فارغ‌التحصیل شد.

حاتمی دوران حرفه‌ای خود را با نوشتن نمایشنامه‌هایی بر اساس قصه‌های فارسی و نیز نوشتن مطلب برای آژانس‌های تبلیغاتی آغاز کرد. چند سال بعد به عنوان فیلم‌نامه نویس در تلویزیون ملی ایران استخدام شد و فیلم‌نامه‌ای برای یک فیلم کوتاه با عنوان “همسایه عشقی شب جمعه” نوشت. پس از آن در یک کار آزمایشی برای یک مجموعه تلویزیونی کودکانه، به عنوان دستیار نویسنده و دستیار کارگردان جواد ظاهری شد که در آن نقش اصلی را بازی می کرد و ماسک خرگوش به سر داشت، گرچه آن مجموعه هیچوقت تولید نشد.

 

کارنامه سینمایی علی حاتمی

حاتمی در بین بزرگان سینمای ایران جایگاه ممتازی را به عنوان روایت‌گر صحنه‌های زندگی و عشق اعصار گذشته از آن خود کرده است. دوازده فیلم بلند و سه مجموعه تلویزیونی او گواهی است بر شور و اشتیاق و ادراک عمیقی که حاتمی با استفاده از آن، تصویری عاشقانه از لحظات فراموش شده ساخته است. لحظاتی که به‌ طور غیرقابل تردیدی با نوستالژی پر از حسرت و اندوه ترکیب شده است.

حاتمی برخلاف اکثر فیلم سازان ایرانی، فیلم را به عنوان رسانه‌ای مستقل نمی‌دید. یکبار گفته بود که نمی خواهد آنچه را که از سینما دریافت می‌کند باز به خورد سینما دهد. در عوض سعی داشت که رسانه‌ای غربی را با برند زبان و فرهنگ فارسی پیوند دهد. حاتمی از وقایع اجتماعی روز برانگیخته نمی‌شد. فیلم‌هایش که بازسازی پیچیده و درهم‌تنیده‌ای از هویت فرهنگی ایرانیان است، ویژگی‌های پنهان مسیر ناهموار ایران به سوی مدرنیسم در اوایل قرن جدید را به نمایش می‌گذارند.

حاتمی متکی بود بر فیلم‌برداری ثابت و از جابه‌جا کردن دوربینش پرهیز می‌کرد. سکون موجود در کارهای او، که طرفداران سینمای ناب از آن بسیار انتقاد می‌کردند، به‌همراه ترکیبات دقیق و با جزییات فراوان، برخی مواقع قاب‌هایش را به تابلوهای نقاشی نفیسی تبدیل می‌کرد. او به خود لقب “بافنده فرش” داده بود.

این تشبیه نه‌تنها به‌طور دقیقی فرشینه‌های خیره‌کننده او را توصیف می‌کرد که همیشه مزیّن بود به زبانی به نام شعر بومی، بلکه تاکیدی بود بر تعهد عمیق حاتمی به سنت‌های هنرمندانه زبان و فرهنگ فارسی. به دلیل علاقه فراوانی که به کار روی شخصیت‌ها و حوادث شکل دهنده تاریخ سیاسی و اجتماعی دوره قاجار و پهلوی داشت، فیلم‌های حاتمی وفادار به ارائه دقیق تاریخ نیستند.

او تفسیر خلاقانه‌تری از تاریخ را ترجیح می‌داد. رویکردش او را آماج حملاتی قرار داد که به درک غلطی از نگاه هنرمندانه اش منجر شد. پاسخ حاتمی به منتقدین بدین جهت بود که می‌خواست به آن‌ها یادآوری کند که هدفش کشف حقیقت تاریخ است و نه کشف واقعیت‌های تاریخی. شرح وقایع حاتمی مربوط به انقلاب مشروطه 1290-1285خ و شرکت‌کنندگان اصلی آن در فیلم ستّارخان سیل اتهامات خشمگینانه‌ای را به سویش روان کرد مبنی بر اینکه او اقدام به تحریف حقایق کرده است. حاتمی به دفاع از خود پرداخت و تاکید کرد که مورخ نیست و علاقه اصلی او در ساخت فیلم کشف ابعاد انسانی شخصیت‌هاست.

علی حاتمی
علی حاتمی

در سال 1997 حاتمی دو قصه فارسی “حسن کچل” و “چهل گیس” را در قالب فیلم‌نامه‌ای در مورد عشق طلسم شده برای نمایش موزیکال حسن کچل تدوین کرد. این یک جدایی و عزیمت اساسی از موزیکال‌های ایرانی آن‌زمان بود که بیشتر تحت تاثیر نمونه‌های مشابه هندی، عربی و آمریکایی ساخته شده بودند. با حسن کچل و فیلم سومش “بابا شَمَل” حاتمی درصدد ساخت یک فرم موزیکال یکپارچه بود که در آن از زبان شعر و نظم به جای دیالوگ‌ها در روایت داستان‌هایش استفاده می‌کرد تا آنکه به‌طور ساده فقط قطعاتی آهنگین را به روایتی معمولی اضافه کند.

درواقع این یک ژانر موزیکال بود که عمیقا با کدها و آیین‌های فرهنگی فارسی آراسته شده و یادآور اشکال نمایش سنتیِ سرگرمی‌های روی صحنه‌ای در سرزمین پارس بود – از تعذیه گرفته تا روحوضی. حسن کچل داستان پسرکی فقیر و بیچاره است که اسیر عشق دختری می‌شود گرفتار در بند دیو. بن‌مایه این داستان موضوعی است که حاتمی به کرّات در کارهایش به آن پرداخته: عشق دست نیافتنی.

تقریبا تمام شخصیت‌های اصلی فیلم‌هایش که قبل از روی کار آمدن جمهوری اسلامی ساخته شده‌اند، دستخوش عشق‌اند، اما زندگی آن‌ها را کدهای محدودکننده دنیایی اخلاقی کنترل می‌کند که توانایی رهایی از آن را ندارند. فیلم دومش “طوقی”، داستان مردی است دلباخته زنی جوان که عمویش می‌خواهد با او عروسی کند. “بابا شَمَل” مثلث عاشقانه دیگری است در مورد دو مرد که همزمان عاشق یک زن واحد اند.

در “قلندر”، شخصیت اصلی، پنهانی عاشق خواهرش است.[3] “خواستگار”، کمدی‌ای تاریک، داستان خواستگار لجوج و خشکی است که محبوب گریزپای او از ازدواج با مردان خودداری می‌کند و تنها پیشنهاد ازدواج عاشق وفاداری را قبول می کند که بر بالین مرگش از او خواستگاری کند. “سوته‌دلان” داستان مرد عقب‌مانده و از ریخت‌افتاده‌ای است که نادانسته گرفتار عشق زنی تن فروش می‌شود.

 

سینمای حاتمی پس از انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی سال 1357 و تحولات شدید که بر سینمای ایران تحمیل شد، تم موردعلاقه حاتمی که عشق ممنوعه و غیرقابل دسترس بود را قدغن کرد. پس او توجه خود را معطوف پروژه‌ای بلندپروازانه برای مجموعه‌ای تلویزیونی کرد که قبل از انقلاب نامش را جاده ابریشم گذاشته بود. تکمیل این داستان حماسی تحت عنوان جدید “هزار دستان” در مورد فتنه سیاسی با الهام از وقایع رخ داده در ایران دوران قاجار و پهلوی، هشت سال به‌طول انجامید.

جهت ساختن بستری مناسب برای این پروژه سخت و دشوار، حاتمی با زحمت بسیار هدایت گروهی از معماران و صنعتگران را برای ساخت یک شهرک سینمایی که جلوه‌ای از تهران قدیم بود بر عهده گرفت. این شهر تخیلی که جزء میراث‌های ماندگار اوست، اغلب برای فیلم‌برداری فیلم‌های مربوط به آن دوران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در خلال تاخیرات و فواصل اجتناب ناپذیری که در ساخت این سریال بلند اتفاق افتاد، حاتمی چند فیلم بلند ساخت: “حاجی واشنگتن” که در مورد سفرهای نخستین سفیر ایرانی، حاج حسینقلی خان صدرالسلطنه، به واشنگتن بود؛ “کمال الملک” گزارشی از زندگی و هنر نقاش مشهور عصر قاجار و “جعفر خان از فرنگ برگشته” که در سال 1361 ضبط و در 1366 اکران شد. “جعفر خان از فرنگ برگشته” بر اساس نمایشنامه‌ای از حسن مقدم، طنزی بود از برخورد بین سنت و مدرنیته در ایران که حاتمی به عنوان نخستین فیلم کمدی در دوره حکومت جمهوری اسلامی ساخت.

علی حاتمی سعدی سینمای ایران
علی حاتمی سعدی سینمای ایران

اختلاف نظر شدید و درگیری تلخ بین حاتمی و تهیه‌کننده‌اش، علی عباسی، به استخدام کارگردان دیگری یعنی محمد متوسلی، ختم شد که فیلم جعفرخان تیره بخت را با وجود اعتراضات علی حاتمی به‌طور چشم گیری تغییر داد. دو فیلم آخر حاتمی جزء بهترین‌ آثار او به حساب می‌آیند: “مادر” توصیف گردهم آیی مجدد و پر از اضطراب یک خانواده به درخواست مادرسالار رو به مرگشان است درحالیکه “دلشدگان” سفر غم‌انگیز گروهی از آهنگسازان عصر قاجار است که برای ضبط موسیقی خود روانه پاریس می‌شوند.

مرگ یکی از تم‌های برجسته در هر یک از این دو فیلم بود که چند سال پس از آن خود حاتمی در خلال تهیه فیلمی در مورد قهرمان کشتی ایران، غلامرضا تختی، بر اثر ابتلا به سرطان در گذشت. تشییع جنازه او که همراهی جمعیت کثیری از همکاران و طرفدارانش را به دنبال داشت به ادای احترام عمومی بی سابقه از یک هنرمند بدل شد. همسر او زری خوشکام یک ستاره پرکار سینمای قبل انقلاب بود و دخترشان لیلا که به عنوان بازیگر کودک در فیلم‌های پدرش و سریال‌های تلویزیونی نقش آفرینی می‌کرد اکنون به یک بازیگر سرشناس در ایران تبدیل شده است.

 

پانویس ها


 [1]– متن حاضر ترجمه ای است از:  ḤĀTAMI, ʿALI   www.iranicaonline.org

[2]– متولد 1323 خ تهران و متوفی 1375 خ تهران

[3]– این نکته سانسور و خواهر به خواهر خوانده تغییر داده شده است

جشنواره" هنر برای همه"

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن