فرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

آموزه های مولوی (قسمت اول)

وحی آمد سوی موسی از خدا // بنده ما را ز ما کردی جدا

تو برای وصل کردن آمدی // یا برای فصل کردن آمدی

تا توانی پا منه اندر فراق // ابغض الاشیاء عندی الطلاق

هر کسی را سیرتی بنهاده‌ام // هر کسی را اصطلاحی داده‌ام

در حق او مدح و در حق تو ذم // در حق او شهد و در حق تو سم

ما بری از پاک و ناپاکی همه // از گرانجانی و چالاکی همه

من نکردم امر تا سودی کنم // بلک تا بر بندگان جودی کنم

هندوان را اصطلاح هند مدح // سندیان را اصطلاح سند مدح

من نگردم پاک از تسبیحشان // پاک هم ایشان شوند و درفشان

ما زبان را ننگریم و قال را // ما روان را بنگریم و حال را


مولوی، مثنوی معنوی، دفتر دوم
بخش ۳۶ – عتاب کردن حق تعالی موسی را علیه السلام از بهر آن شبان
www.ganjoor.net

روناک کریمی مترجم: روناک کریمی

شاهکار جلال‌الدین محمد بلخی رومی در حوزه نظم، اثر تعلیمی “مثنوی معنوی” و در حوزه نثر کتاب “فیه ما فیه” اوست.[1] این دو اثر، که ثمره دو دهه واپسین حیات مولوی است، منابع اصلی تعالیمش به شمار می‌روند که ضرورت رجوع به صدها زندگی‌نامه نوشته شده در مورد مولانا را کم رنگ می کنند.

ما منابعی را که در دوران جوانی و قبل از ملاقات با مرشد عارف، شمس تبریزی، به نگارش درآورده است را در دست نداریم. به هر روی در نوشتار حاضر به مناسبت 8 مهر، روز بزرگداشت مولانا، به بررسی آموزه های این متفکر کشورمان می پردازیم. [2]

 

فیه ما فیه و مثنوی معنوی؛ تجلی آموزه های مولوی

فیه ما فیه، مهمترین منبع آموزه‌های مولانا است. این اثر مجموعه‌ای است از نکته برداری شاگردان مولوی در محافلش. متن کامل اثر، که اساس کار ویرایش استاد بدیع‌الزمان فروزانفر قرار گرفت، در دو نسخه‌ خطی یافت شده که یکی طی 1350م/ 751ه.ق و دیگری که تقریبا دو سوم نسخه نخست را پوشش می‌دهد، طی 1317م/716ه.ق نگاشته ‌شده است.

بخش‌های تشکیل‌دهنده این اثر که معمولا با عنوان “گفتارها” ترجمه شده‌اند، گرچه غالبا خود ترکیبی از چند بخش‌ بنظر می‌رسند با این‌حال بسیار یکپارچه و حتی دربردارنده قسمت‌هایی تکراری هستند. مولانا “حکایت” را به عنوان شیوه اصلی آموزشی در هر دو اثر تعلیمی‌اش مورد استفاده قرار می‌دهد.

در فیه ما فیه، تعالیم او اساسا در قالب یک داستان آمده و در پی آن وعظی که نکات حکیمانه را از دل داستان بیرون کشیده است. در مقابل مثنوی معنوی، که برخی از همان داستان‌های فیه ما فیه را در بر دارد، منظوم است.

محتوای مثنوی، که یک اثر ۲۶۰۰۰ بیتی است، با انگیزه اصلی‌ مولانا برای سرایش آن یعنی جلب رضایت پیروانش که تا آن زمان از اشعار مثنوی شیخ فریدالدین عطار، لذت و بهره برده بودند، منطبق است. دلیل این امر آن است که اثرش در همان گونه ادبی عرفانی مثنوی که سلف او (عطار) در آن سرآمد بود، سروده شده اما محتوای اثر مولانا به مراتب عرفانی‌تر است و خطابش به احتمال زیاد به شاگردان مدرسه‌ای است که به مولانا از پدرش به ارث رسید.

اگرچه مثنوی مولانا بیش از هر اثر دیگری در این گونه ادبی، از قرآن و حدیث استفاده کرده و نیز دربردارنده گزاره های مذهبی بیشتری است، توجه به این نکته حایز اهمیت است که از این مطالب برای انتقال آموزه‌های عرفانی بهره گرفته است. با استفاده از این مطالب مولانا به‌دنبال ترویج دین‌داری مکتبی و خشک‌مقدس نبود بلکه او در تلاش بود تا اصول بنیاد دینی همچون ختم نبوت بودن محمدبن عبدالله، مناسکی مانند نماز جماعت و زیارت مکه را مورد بازنگری قرار دهد.

اشاره مولانا در فیه ما فیه به تصور رایج از محافل تعلیمی‌اش مبنی بر اینکه جلسات او این خطر را در برداشت که کسی را به ترک علم و فضیلت مرسوم سوق دهد و نیز مردود برشمرده شدن بی چون و چرای او در مجالسِ یکی از رقیبان سرسخت مذهبی‌اش که موفق به متواری کردن یکی از شاگردان مولانا شد، بیشتر بر این نکته تاکید دارد که برنامه آموزشی مولوی که پیش از این در مدرسه پدرش، بهاالدین محمد ولد، در قونیه برگزار می شد، به‌طور قطع برنامه‌ای بود عرفانی.

رقص سماع
رقص سماع

داستان موسی و شبان؛ عصاره آموزه های مولانا

شاید شناخته شده‌ترین داستان پندآموز او “موسی و شبان”  است که نمونه بارز شیوه آموزشی و همچنین تعالیم عملی مولوی است. داستان با خرده‌گیری مرسوم از انسان‌انگاری خداوند از جانب موسی آغاز می‌شود زمانیکه او صدای چوپانی درحال دعا را می‌شنود که در مناجاتش خداوند را با صفات انسانی مورد خطاب قرار می‌دهد.

اما طرح داستان از آنجا تغییر می کند که خداوند موسی را ملامت کرده  و یادآور می‌شود که این نیت و حالت درونی پرستنده است که اهمیت دارد و نه آنچه که بر زبان می‌آورد و یا شیوه عبادت او. پس موسی با شتاب درپی چوپان می‌رود تا این موضوع را برای او روشن سازد اما این بار با مردی روبرو می‌شود که به نظر دگرگون شده و به درجات بالای عرفانی دست پیدا کرده است.

داستان با ابیاتی به پایان می‌رسد که قضاوت “روش عبادت دیگران” بر اساس ادراک خود و پست شمردن آن را مورد انتقاد قرار می‌دهد. در بطن روایت، مولانا یکی از اوج‌های غنایی مختص خود را مطرح می‌کند. طرح اینگونه مفاهیم پیش از آن در قالب مثنوی منظوم بی‌سابقه بوده و همین مسئله است که کلام مولانا را آنچنان متمایز و گیرا کرده است:

                        ملت عشق از همه دین‌ها جداست / عاشقان را ملت و مذهب خداست

این موضوع دقیقا بیانگر آموزه‌ عرفانی داستان موسی، فرستاده خدا، و چوپانی است که به عنوان عاشق خداوند شناخته شده و به این ترتیب از علم موسی پیشی می‌گیرد. با اینحال شهرت زیاد این داستان بیشتر مرهون بردباری مذهبی‌ای است که در آن به صورت قابل توجهی مطرح شده تا آموزه‌های دشوار عرفانی.

نکات تعلیمی داستان موسی و شبان با آموزه‌های مولانا در دیگر بخش های مثنوی همخوانی دارد. معروف‌ترین مثال‌ها مربوط به داستان چهار مرد هندی است که نماز خود را با خرده‌گیری از شیوه‌ اقامه نماز یکدیگر باطل می‌کنند و نیز داستان مرد ناشنوایی که به عیادت همسایه بیمار خود رفته و از انجام کاری که تصور کرده بسیار پسندیده است، احساس خرسندی می‌کند.

همچنین در فیه ما فیه، مولانا به کرّات بر اهمیت حالت درونی فرد عبادت‌کننده تاکید دارد تا مناسک ظاهری و تاجایی بر اهمیت موضوع تاکید دارد که اذان را نادیده می‌گیرد تا با مرشد صوفی خود در حال تفکر و عبادت باقی بماند. او همچنین رقیبی مذهبی‌‌ را که یکی از پیروان او را از راه بدر کرده مورد سرزنش قرار داده و می‌گوید: “با تسبیح و نماز جماعت و دلق و سجاده او را به دام کشید.”

او همچنین علما را سرزنش می‌کند که باوجود از برداشتن تمام جزئیات ظواهر دین، اینچنین درالفبای بُعد درونی آن درمانده‌اند درحالیکه از نظر مولانا چیزی که مهم است همان حالت درونی است. دفعات تکرار چنین آموزه‌هایی بوسیله مولانا به احتمال زیاد به‌خاطر مخاطبان اصلی‌ او است که دانشجوی حوزه علمیه بوده‌اند.

پانویس ها


[1]– مجموعه‌ای است از نکات و یادداشت‌های مریدان مولوی که در محافل ادبی‌‌ او گردآوری کرده‌اند.

[2]– متن حاضر ترجمه و تلخیصی است از

www.iranicaonline.org

RUMI, JALĀL-AL-DIN viii. Rumi’s Teachings

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا