جامعهمسایل اجتماعی

تماشاگران

بررسی حادثه پلاسکو و مقوله ی بی تفاوتی اجتماعی

خراب شدن اتومبیل در وسط خیابان، ضعف و بیماری در حین راه رفتن و به زمین افتادن، همراه نداشتن پول یا آتش سوزی چند نمونه از مسایل و مشکلاتی است که برای هر یک از شهروندان و در هر نقطه دنیا می تواند رخ دهد. اینکه شهروند یا شهروندانی در موارد اضطراری به یکدیگر کمک کنند چندان محل تعجب نیست اما بی تفاوتی نسبت به هم نوع در چنین مواردی چگونه قابل تفسیر است؟

نویسنده

سپهر ساغری

30 دی ماه 1395. آسمان تهران شاهد دودی غلیظ است. گرچه شهروندان تهرانی با دود بیگانه نیستند اما این بار ماهیت و منشا دود متفاوت بود. صدای ممتد آژیر ماشین های آتش نشانی و آمبولانس ها رفته رفته سکوت صبح یک روز تعطیل را به چالش می کشید.

یکی از نمادهای گذار به تجدد در آتش می سوزد، ساختمان پلاسکو. دقایقی بعد از مسیرهای مختلف نیروهای امدادی به سمت خیابان جمهوری حرکت می کنند. اما مسیر چندان هموار نیست. درخواست آتش نشان ها برای بازکردن مسیر به تمنا تنه می زد. ظاهرا برای بعضی شهروندان ضرورت همکاری با نیروهای امدادی محسوس نیست.

در ساعت ابتدایی حادثه بسیاری متوجه شدند که نه فقط با آتش که با بی تفاوتی بخشی از شهروندان هم روبرو هستند. نه هشدارهای پلیس و نه درخواست آتش نشان چندان که شاید و باید مقبول واقع نشد تا جایی که ماشین های آتش نشانی خود به محلی برای فیلم و عکس یادگاری گرفتن بدل شدند. همچنان که پلاسکو می سوخت نوع دوستی خاکستر می شد.[1] 

در برابر همه این فراز و فرودها، چند پرسش به ذهن خطور می کند. آیا سلفی گرفتن از ساختمان در حال سوختن نشان از بی خردی است؟ آیا می توان با برچسب زدن به بخشی از جامعه و نادان، بی خرد و … خواندن چنین شهروندانی، این پدیده ی اجتماعی را تعریف و تفسیر کرد؟

اگر این فرضیه را درست بپنداریم در آن صورت می توان مطرح ساخت که شخصیت این افراد در کجا شکل و پرورش یافته است؟ آیا ایشان شهروندان این کشور نیستند؟ در مدارس و دانشگاه های ایران درس نخواندند؟ در میان کسبه همین کشور روزگار نگذراندند؟ از طرف دیگر می توان فرض دیگری را ممکن دانست.

این واکنش نه بی خردی که به درونی شدن مفاهیمی مرتبط است که نیازمند بررسی علمی است. به بیانی دیگر این بی تفاوتی و لجام گسیختگی پدیده ی اجتماعی است که  یک بار بنام واقعه میدان کاج و یک بار بنام حادثه پلاسکو تیتر اخبار می شود. اما این پدیده اجتماعی چگونه قابل تفسیر است؟ آیا رابطه ای بین جامعه ی سنتی در حال گذار و چنین بی تفاوتی وجود دارد؟

 

حادثه ی پلاسکو نشانی از بی تفاوتی اجتماعی

دورکیم یکی از صاحب نظران جامعه شناسی، معتقد است: هرگاه التزام اجتماعی به قوانین، هنجارها و قواعد از بین برود افراد احساس می کنند راهنمایی در انتخاب های خود ندارند. در نتیجه حالتی از گسستگی و بی سامانی در نظام اجتماعی آشکار می شود.”[2] 

در این بین برخی محققان ایرانی در یک دهه اخیر بر این باور بوده اند که ایران و بسیاری از جوامع جهان سوم، عموما در شرایط آنومیک یا بی هنجار، به صورت حاد یا مزمن به سر می برند. یعنی نوعی وضعیت آنومیک که اغلب در فرآیند گذار شتابان جامعه پیش مدرن به مدرن و در نتیجه جریان های نوسازی پدید می آید.[3] 

عمده پژوهش های صورت گرفته در مورد اپاتی[4]  یا بی تفاوتی اجتماعی در غرب صورت پذیرفته است و در جامعه ی ایران مطالعات چندانی پیرامون آن انجام نشده است. یکی از این موارد معدود مطالعه کلانتری و همکاران در 1386 است. ایشان در پژوهشی با عنوان بررسی بی تفاوتی و نوع دوستی در جامعه شهری ایران و عوامل موثر بر آن، به بررسی ارتباط بی تفاوتی اجتماعی با متغیرهای همدلی، مسئولیت پذیری و تحلیل هزینه – پاداش پرداختند.

حادثه پلاسکو
بی تفاوتی اجتماعی

در ابتدا پژوهشگران بی تفاوتی اجتماعی را چنین تعریف کردند: در مقام تعریف بی تفاوتی اجتماعی در تعریف مفهومی، وضعیتی معرفی می شود كه طی آن، افراد به واسطة عدم اتصال ذهنی (شناختی) و عینی (كنشی) با جامعه (همنوعان، نهادها و ساختارهای اجتماعی)، با بی علاقگی و بی اعتنایی به واقعیت های پیرامون از انجام مشاركت اجتماعی-سیاسی، مسئولیت های اجتماعی، فعالیت های دگرخواهانه و درگیری فعال و مدنی در مسائل اجتماعی پرهیز می كنند.”[5] 

در این پژوهش بی تفاوتی اجتماعی در تعریف عملیاتی بر مبنای دو شاخص مورد توجه قرار گرفت. نخست، بی تفاوتی در حوزة فعالیت های اجتماعی رسمی، مثل مشاركت داوطلبانه در سازمان ها، احزاب و انجمن ها، تمایل به شركت در انتخابات، تعامل با نهادهایی مثل سیاست و امثال آن و سپس بی تفاوتی در حوزة فعالیت های اجتماعی غیر رسمی مثل كنش های مشاركتی دگرخواهانه و اعمال نوعدوستانه از قبیل كمك به مستمندان، حمایت از دیگران، توجه به مشكلات اطرافیان و غیره.

یعنی بی تفاوتی اجتماعی وضعیتی است كه طی آن افراد در جامعه نسبت به همنوعان، اوضاع اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، و شرایط موجود و آینده دچار بی اعتنایی و بی علاقگی می شوند.

نتایج تجربی حاصل از تحلیل های پژوهش، نشانگر آن است كه بی تفاوتی اجتماعی در شهروندان تهرانی وجود دارد و با در نظر گرفتن میزان آن كه از حد متوسط بالاتر است و همچنین توأم شدن آن با میزان بالایی از بی هنجاری، نارضایتی اجتماعی، فردگرایی، محرومیت نسبی و التزام مدنی اندك، وضعیت نگران كننده ای را به مثابه یك معضل اجتماعی ترسیم می كند.

با در نظر گرفتن این یافته ها، ضرورت چاره اندیشی و برنامه ریزی برای كنترل و كاهش آن قویاً احساس می شود. كاهش سطح التزام مدنی بیانگر كمبود احساس تعلق آحاد مردمی به ساختارهای جامعة خود بوده و سبب شیوع و قدرت بیشتر بی تفاوتی در جامعه شده است.

همچنین وجود احساس بی هنجاری بالا به عنوان دومین عامل در اثر مستقیم و غیرمستقیم بر بی تفاوتی را، می توان نشانة نوعی اختلال هنجاری در جامعه دانست كه در آن فرد به نوعی خود را فاقد عضویت در جامعه تلقی كرده، احساس فراگیری از ناهماهنگی و عدم تطابق با هنجارهای اجتماعی را تجربه می كند.

اثرگذاری متغیر فردگرایی بر بی تفاوتی اجتماعی نشانگر این امر است كه یكی از دلایل بالا بودن احساس بی تفاوتی اجتماعی، احساس منفعت طلبی شخصی و نوعی فردگرایی سودمحور است. قدر مسلّم آن است كه در حالت فردگرایی سودگرایانه، افراد به شیوه ای عمل می كنند كه هدفشان، صرفاً به حداكثر رساندن منافع شخصی خودشان است و این امر، خود وجهی از بی تفاوتی اجتماعی در جامعه است.[6]

پانویس ها


[1] – گرچه در این حادثه نقش نیروهای آتش نشان، انتظامی و مردمی قابل انکار نیست اما نمی توان و نباید از کنار مسایلی نظیر سلفی گرفتن با ساختمان در حال سوختن به سادگی عبور کرد.

[2]– بحران هویت و آنومی، مقالات دومین همایش ملی آسیب های اجتماعی در ایران خرداد 91، ص 61

[3] – محسنی تبریزی، علیرضا، صداقتی فرد، مجتبی، پژوهشی درباره ی بی تفاوتی اجتماعی در ایران (مورد پژوهش: شهروندان تهرانی)، جامعه شناسی کاربردی، سال بیست و دوم، شماره ی پیاپی (43)، شماره ی سوم، پاییز 1390

[4]– واژه ی اپاتی ریشه لاتین دارد و به معنی بی تفاوتی و بی علاقگی است.

[5]– كلانتری صمد,ادیبی مهدی,ربانی خوراسگانی رسول,احمدی سیروس،  بررسی بی تفاوتی و نوعدوستی در جامعه شهری ایران و عوامل موثر بر‌ آن، دانشور رفتار، ارديبهشت 1386 ، دوره  14 , شماره  22 (ويژه مقالات روان شناسي 8) ; از صفحه 27 تا صفحه 35 .

[6] – برای مطالعه ی بیشتر رجوع کنید به

كلانتری صمد,ادیبی مهدی,ربانی خوراسگانی رسول,احمدی سیروس،  بررسی بی تفاوتی و نوعدوستی در جامعه شهری ایران و عوامل موثر بر‌ آن، دانشور رفتار، ارديبهشت 1386 ، دوره  14 , شماره  22 (ويژه مقالات روان شناسي 8) ; از صفحه 27 تا صفحه 35 .

احمد، فولادیان، بررسی رابطه بيه ميسان بيگاوگی اجتماعی و ميسان بیتفاوتی اجتماعی در بيه داوشجویان  داوشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، فصلنامه مطالعات جامعه شناختی، سال پنجم، شماره ی هفدهم، بهار 94، صص 124 و 125

Save

Save

Save

برچسب ها

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن مسدودکننده تبلیغات از ما حمایت کنید