فرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

نوروز در گذر زمان

درباره جشن نوروز نوروز در کشورهای حوزه تمدنی ایران (قسمت چهارم)

صفورا صادقی
مترجم:
صفورا صادقی

اگر می پسندید به اشتراک بگذارید

نوروز یکی از کهن ترین جشن های به جا مانده از دوران باستان و یکی از آیین های برجسته در زمینه فرهنگ مشترک و عاملی برای همگرایی فرهنگی میان ایران و کشورهای حوزه تمدنی ایران محسوب می شود. این آیین علاوه بر ایران در دیگر کشورهای حوزه تمدن ایرانی از جمله آسیای مرکزی، قفقاز، کشورهای هم جوار ایران در غرب و شرق مثل عراق، ترکیه، افغانستان، کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس، پاکستان و حتی مناطق دیگر ازجمله بالکان و شبه قاره هم جشن گرفته می شود. بررسی دقیق آیین نوروز در میان کشورهای حوزه تمدنی ایران نشان می دهد که برخی از سنت ها و آداب و رسوم نوروزی در کشورهای حوزه تمدنی ایران مشترک است و در عین حال در برخی آداب و رسوم نوروزی تفاوت هایی دیده می شود
www.sid.ir سازمند، بهاره. بازنمایی های هویتی و آیینی نوروز در کشورهای حوزه تمدنی ایران، مطالعات ملی : 1393 , دوره  15, شماره  3 (59) ; ص 55

در سه قسمت پیشین نوروز در گذر زمان، به بررسی این آیین باستانی در جغرافیای ایران پرداختیم. با این حال این آیین باستانی محدود به جغرافیای ایران نمی شود و در اعصار گوناگون و به طرق مختلف در اقصی نقاط دنیا جشن گرفته شده است. با توجه به این مهم که گواه تاثیر فرهنگی مردمان ایران زمین در سطح جهان است، در این فرصت به جایگاه نوروز در کشورهای حوزه تمدنی ایران و دیگر نقاط جهان می پردازیم.

 

نوروز در تاجیکستان 

در ممالک دیگر نوروز در میان ملت‌های دارای پیشینه ایرانی که ساکن سرزمین‌های دیگر هستند، یعنی تاجیک‌ها، افغان‌ها، کردهای عراق، سوریه و ترکیه نیز با شور و اشتیاق فراوان جشن گرفته می‌شود. در تاجیکستان، به ویژه در استان بدخشان، نوروز «جشنی بزرگ» و از «میراث ملی» محسوب می شود که نماد دوستی و نو شدن همه موجودات است.

در آن دیار انواع شیرینی ها برای نوروز پخته می‌شوند و طبق رسمی قدیمی، پیش از نوروز مادر خانه یک جفت جاروی قرمز را به طور عمودی در مقابل ورودی خانه قرار می‌دهد و پارچه‌ای قرمزرنگ بر سردر می‌آویزد – از آن جهت که قرمز، رنگ شادی و ایام فرخنده است.

مهم‌ترین دارایی‌های خانواده بیرون از خانه جمع می‌شوند، همه درها و پنجره‌ها باز می‌شوند، خانه با دقت روفته و وسایل کاملا تمیز می‌شوند. سپس مادر خانواده دوباره وارد خانه شده با دقت مبلمان و اثاثیه را جابه‌جا کرده و مهیای رسیدن نوروز می‌شود و سپس زمان دید و بازدیدها، تبریکات و تناول شیرینی و نوشیدنی‌ها فرا می‌رسد.

از مهمانان با خوراک‌های مجلل، بویژه باج (کله و پاچه‌های گوسفند پخته‌شده همراه با گندم کامل) پذیرایی می‌شود و پس از آن نوبت به بازی‌های بیرون از خانه می‌رسد که تاب‌بازی، تخم‌مرغ بازی و کشتی از معمول‌ترینشان هستند.

 

نوروز در افغانستان 

در افغانستان، نوروز از تعطیلات رسمی است و در منطقه بلخ به آن «جشن گل‌های قرمز» گفته می‌شود. آداب و رسوم مرتبط با استقبال از تعطیلات نوروزی (تمیز کردن خانه‌ها و خرید لباس نو، شیرینی پختن و غذاهای مفصل) و جشن گرفتنش (تعطیلی مدارس، دید و بازدیدها، عیدی دادن، خوردن شیرینی و میوه) بسیار مشابه ایران است.

حتی پخت غذا برای خیرات نیز عملی مرسوم است. در هرات، خوراک ویژه، پلو و خورشت خروس است و مردانی که نامزد کرده‌اند، برای عروس‌هایشان، یک خروس، شیرینی و یک دست لباس، به عنوان هدایای نوروزی، می‌فرستند.

اندکی پیش از «تحویل سال»، مردان در مساجد و زیارتگاه‌ها جمع می‌شوند، روحانیون محلی دعاهایی می‌خوانند و آن ها را با استفاده از مرکبی که از مخلوط کردن آب با زعفران در لوله‌ای مسی حاصل می‌شود، بر روی کاغذ می‌نویسند؛ هر مرد جرعه‌ای آب و زعفران می‌نوشد و برخی نیز کاسه‌ای از آن را به عنوان نمادی از برکت و فراوانی، برای خانواده‌شان می‌برند. برغم آنکه سفره هفت سین معمول نیست، اما سمنو (که در هرات به نام سمنک معروف است) و سیزده‌بدر رایج اند.

آن ها پس از دیدارهای معمول و سرگرمی‌های داخل خانه، به بازی‌های خارج از منزل، بخصوص کشتی و بزکِشی می‌پردازند. یکی از رسوم خاص‌شان برپا کردن الم است. در منطقه مزارِ شریف به آن الم مبارک می‌گویند (که به امام علی نسبت داده می‌شود) و در صبح روز اول نوروز بوسیله ی ریش‌سفیدان و برجستگان برپا شده و چهل روز بعد پایین آورده می‌شود.

در طول این دوره، عموم مردم الم را محترم می‌شمرند، نذورات متعدد پیشکشش می‌شود و درخواست‌های بسیاری از آن می‌شود. تعطیلات نوروزی مدتی ادامه می‌یابد، اما دو روز از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند: اولین چهارشنبه و سیزدهم سال جدید. اولین چهارشنبه، نظیر سیزدهمِ ایران است:

مردم غذاهای خاصی می‌پزند و روزشان را به شادی و بازی در فضای باز می‌گذرانند. این روز بویژه برای زنان، که در باغ‌ها جمع می‌شوند و با آرامش به بزم و آواز و رقص و بازی، علی الخصوص بر روی تاب، وقت می‌گذرانند بسیار مسرت‌بخش است. تماشای مبارزه خروس‌ها و مبارزه شترها نیز در این روز مرسوم است.

نوروز در کردستان عراق
نوروز در کردستان عراق

نوروز در میان کردها

همه کردها با شور و شوق نوروز را جشن می‌گیرند، حتی در سرزمین‌هایی که این سنت با قوانین رسمی مطابقت ندارد. مقادیر فراوانی شیرینی و میوه می‌خورند و زنان طی مراسمی، سمنی[1] می‌پزند. در همه جا هیمه‌های بزرگ آتش برپا می‌شوند و آتش‌بازی‌ (بر فراز تپه‌ها، سقف‌ها، در خیابان‌ها و حومه‌ شهرها) همراه با موسیقی، رقص، آواز خواندن و پیک‌نیک برقرار است. در برخی مناطق، هنوز هم برپایی «میر نوروزی» مرسوم است.

 

نوروز در دیگر نقاط دنیا

فرهنگ ایرانی به هر کجا رفت، نوروز را نیز با خود به آنجا برد. مقدسی شاهد آن بوده است که نوروز به سبک و سیاق سنتی ایرانی، در یمن جشن گرفته می‌شود.

در مصر فاطمی، نوروز با تمام آیین‌های ایرانی‌اش، جشنواره‌ای ملی در نظر گرفته می‌شد: پوشیدن لباس‌های نو، آب پاشیدن، آتش زدن، کارناوال‌ها، آواز خواندن، نواختن موسیقی، پذیرایی رسمی از عموم، عیدی دادن، خواندن اشعار تبریک و خیرات پخش کردن.[2]

در آنجا متنی منتشر شده بود که ادعا می‌شد بوسیله ی بطلمیوس و براساس پیش‌بینی‌های دانیال پیامبر نوشته شده و ویژگی‌های نوروز را با توجه به موقعیتش در هر یک از هفت روز هفته و در ارتباط با سیارات و رود نیل، شرح می‌داد. این متن بعدها بوسیله ی محققان صفوی در شرح ویژگی‌های نوروز بر اساس همنشینی‌های نجومی و تقویمی، تصحیح شد. با وجود برخی مخالفت‌ها، نوروز همچنان در مصر جشن گرفته می‌شد و علی‌رغم تغییرات محدود تا امروز همچنان زنده مانده است.[3]

 سلسله‌های مسلمان شبه قاره هند، آیین‌های نوروزی را وفادارانه و تمام‌ و‌ کمال جشن می‌گرفتند (تقوی، چوداهری، صص ۳۱-۳۷).

مهاجران مسلمان هند، نوروز را با خود به افریقای جنوبی بردند و ملوانان آن را همراه با تقویم فارسی به شرق افریقا و سواحل اقیانوس هند بردند. ساحل نشینان، بسیاری از مراسم مربوط به را نوروز را حفظ کردند، اما آن ها را با باورهای خود و آیین‌های محلی سازگار نمودند: یک هفته قبل از «نَیروزی» ضیافتی برپا می‌شود و سپس به مدت پنج روز به ماهیگیری و جمع‌آوری دسته‌های چوب می‌پردازند. در روز ششم، ضیافت دیگری برپا شده و قرآن خوانده می‌شود و روز بعد مردم به ساحل رفته آبتنی می‌کنند، می‌خوانند و می‌رقصند.

نوروز در آذربایجان
نوروز در آذربایجان

همچنین سلاطین و مقامات عثمانی، امیران بخارا و اقوام آسیای مرکزی و قفقاز. در مناطق شمالی طالش (عبدلی) و آران (واقع در جمهوری آذربایجان کنونی) نوروز از تعطیلات ملی است و خرید لباس نو، تمیز کردن و رنگ‌آمیزی دوباره ی خانه‌ها، خوانندگان دوره‌گرد به سبک کارناوال و آتش‌بازی (چهارشنبه‌سوری)، دید و بازدید از بستگان و دوستان و همچنین نوروز‌خوانی و برپایی هفت سین با شمع، آب، گل، شیرینی، میوه، تخم مرغ‌های رنگی و سمنی معمول است.

این مورد آخر نماد نوروز در نظر گرفته شده و در اشعار عامیانه گرامی داشته می‌شود، به عنوان نمونه «سمنی، مراقب من باش؛ من تو را هر سال می‌پزم». چهار چهارشنبه پیش از نوروز، برای بزرگداشت چهار مرحله آفرینش، روزهای جشن بوده که به ترتیب چهارشنبه آب، چهارشنبه آتش، چهارشنبه زمین، و چهارشنبه هوا یا درختان نامیده می‌شوند.

در سال‌های اخیر نوروز دوباره در ترکیه محبوبیت یافته است. در ۲۱-۲۳ مارس سال ۲۰۰۰، سمپوزیومی به منظور بررسی آداب و رسوم مربوط به نوروز در مناطق ترک زبان در آنکارا برگزار شده است.[4] این مقالات نشان‌دهنده گستره وسیع برگزاری جشن نوروز و ترانه‌های شاد مرتبط با آن در بین مردم ترک زبان چون نخجوانی‌ها، ترکمن‌ها، مردم سیواس، افیون‌ قره‌حصاری‌ها، مردم قفقاز شمالی و آسیای مرکزی، بکتاشی‌های علوی آناتولی، قزاق‌ها، ازبک‌ها، قرقیزها و ترک‌های آلتایی است.

 

پانویس ها


[1]– سمنی حلوا یا سمنو

[2]– الصیاد، صص ۱۱۵-۲۶، با استناد به قلقشندی، مغریزی و نویری

[3]– لین، ۱۸۹۵، فصل ۲۶؛ برای اشعار معاصر نوروزی مصری نک صص ۱۲۷-۲۹

[4]– Uluslararasi Nevruz Sempozyumu bildirileri

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا