جامعهمسایل اجتماعی

دیوار

رفاه کارگران در حصر مالکیت (قسمت دوم)

در عمق زمین و در مسیری سخت و صعب العبور در جستجوی روزی خود می گردند. آن چه کارگر را متمایز می کند سختی و فشار کار فیزیکی است. سختی که در مواردی چون کار در معدن هم چند برابر می شود و هم خطرناک تر. هر ساله حوادثی در معادن رخ می دهند که عموما منشا انسانی دارند؛ آمارها نشان می دهند که 10 درصد از حوادث به وقوع پیوسته در معادن مربوط به مشکلات سخت افزاری و 90 درصد آن نیز مربوط به نیروی انسانی و عدم رعایت موارد ایمنی است.

فريده صادقيان، حسين باقری، علي منتظری. كيفيت زندگي كارگران معدن زغال سنگ، پايش زمستان 1389، دوره  10، شماره  1 ; از صفحه 55 تا صفحه 62 .

زنی در عمق ۴۰۰ متری زمین/ اینجا اراده سنگ را می‌شکافد

www.mehrnews.com

 

نویسنده

پویا اشکانی

 

در قسمت پیشین دیوار به مرور اجمالی سیر تحول مفهوم مالکیت نزد جوامع بشری پرداختم و تلقی های مختلف انسان ها از تملک خواهی و اشکال گوناگونش را معرفی کردم. در این قسمت به تاثیر گذاری انواع امتحان پس داده ی مالکیت در حوزه حقوق نیروی کار خواهم پرداخت و تلاش می کنم جدل های رایج بین طیف های مختلف سیاسی بر سر نحوه و شکل اعمال مالکیت را روایت و در نهایت از حیث تاثیر بر حقوق و رفاه کارگران بررسی کنم.

 

تاریخ و مفهوم مالکیت

آن گونه که اشاره شد مالکیت نشئت گرفته از حسی درونی است که ریشه های عمیق بیولوژیک و طبیعی دارد و در طول تطور نظام های اجتماعی متناسب با شکل قالبی که از جانب این نظام ها به آن تحمیل شده قواره و فرم یافته والبته خود به عنوان مولفه ای مهم و ذاتیِ روان بشر در ایجاد این نظام ها و شکل دهی به آن ها در برهمکنش همراه سایر عوامل و مولفه ها نقش به سزایی داشته است.

بنابراین برای روایت کردن انواع و اقسام فرم های آزمون شده ی مالکیت باید از تاریخ مددخواهی کنیم و البته هنگام این مهم نباید فراموش کنیم که تاریخ به عنوان یک شاخه از علوم انسانی در قیاس با علوم تجربی هنوز فاقد روشن بینی و شفافیت کافی بوده و هنوز اختلاف های صد و هشتاد درجه ای در آن مشهود است که برخلاف علوم تجربی سنگ محک محکم و مورد وثوق کاملی برای حل این اختلافات در بسیاری از مسائل آن وجود ندارد و شاید اگر نگوییم سرآمد؛

یقینا تاریخ یکی از سرآمدترین شاخه های علوم انسانی در حجم فراوانی این اختلافات عمیق است و هرچه تاریخ دوردست تر باشد[1] بیشتر مبهم است و مستعد برانگیختن شک و تردید. البته این به معنای آن نیست که هر تلاشی برای بدست دادن تصویری روشن و مملو از واقعیت از برهه های تاریخی بی فایده است و چون تاریخ نگاری تا به امروز نتوانسته شک و تردید ها را بر طرف کند پس فروگذاردنی و بی ارزش. ما چاره ای جز چنگ فرا زدن به تاریخ نداریم ولی همزمان باید متعهد به روحیه شکاک و شاهد محور یک پژوهش گر بی طرف باشیم و هر ادعایی که در تاریخ نگاشته شده است را به صرف آمدن در فلان سند و یا کتاب نپذیریم.

با این اوصاف تصویری قابل اطمینانِ صد در صد از نحوه ی اعمال مالکیت در جوامع باستانی وجود ندارد؛ اما با مطالعه ی تطبیقی بسیاری از اسناد باقی مانده و روایت های گوناگونی که از تاریخ جوامع پیشامدرن به ما رسیده و پرداختن به چند و چونشان از حوصله ی این متن خارج است؛

می توان دریافت که مالکیت در قالب برهه های تاریخیِ تمدن پیش از عصر مدرن و دوران صنعتی معاصر مقوله ای در کانون تنازعات و تقابل های شخصی و گروهی بوده و اغلبِ تحولات و تغییرات ساخت های اجتماعی و قدرت برخواسته از انگیزش مالکیتی و معطوف به اعمال دیگرگون مالکیت روی داده است. به طوری که طی شورش ها، جنگ ها و انقلاب های سیاسی جای مالکان قدیمی زمین ها، خانه ها، لوازم زندگی و… را گروه جدیدی از مالکان می گرفتند و حق اعمال مالکیت بدون این که مورد بازبینی ای ریشه ای که اثری ماندگار داشته است قرار بگیرد، از فردی به فردی دیگر یا از گروهی به گروه دیگر منتقل می شد.

باز هم طبق اکثر شواهد و مطالعات تطبیقی تمدن های بشری باستانی و سده های میانه با درجاتی از تفاوت مروج و پاسدار شکلی از مالکیت سلسله مراتبی خصوصی و همچنین نوعی مالکیت عمومی محدود برای عمومِ تحت قیومیت قدرت های مشخص بوده اند که در آن ها حق مالکیت طبق مکان افراد در نظام سلسله مراتبی گسترده می شد.

هرچه بالاتر ملاک تر و محق تر به اعمال مالکیت. تاریخ اما تنها روایت گر شقاوت اکثریت رعیت (مردم عادی) در گذشته های دور نبوده و باید توجه داشت اگرچه مالکیت در کنه حقوقی جوامع پیشا مدرن، حقی منحصر به اشراف و افراد بالای سلسله مراتب بوده است؛ اما لوازم سلب تمامیت مالکیت از رعیت در اختیار دولت ها یا اشراف قدیمی وجود نداشته و راه نافرمانی و فرار مردم از زورگویی بالادست ها در گذشته بازتر بوده است. سلب مالکیت کلی از مردم نیازمند وسایلی است که دولت تمامیت خواه (توتالیتر) و یا طبقه تمامیت خواهِ مدرن در اختیار دارند و در آن روزگاران وجود نداشتند.

 

انقلاب صنعتی، یک تیغ دو لبه ی تمام عیار

انقلاب صنعتی و تغییرات ژرفی که از آن نشئت گرفتند خوشبختانه مولود عصری هستند که طی آن تاریخ نگاری دچار تحولی بنیادین شد و امروزه به تاریخ نگاشته شده این دوران معاصر بسیار بیشتر می توان استناد و اطمینان کرد، ابلاغ نامحسوس نوعی الزام به رعایت بی طرفی برای روایت گر یا پژوهش گر، ظهور فناوری های مدرن مستندسازی که امکان تحریف روایات را ضعیف تر می ساخت مانند فناوری های عکاسی و فیلم برداری و در نهایت گسترده تر شدن دامنه ی کتابت تاریخ در بین توده های مردم و در آمدن آن از چنگ انحصار اشراف و درباریان از جمله دلایل این موضوع هستند.

انقلاب صنعتی
انقلاب صنعتی

انقلاب صنعتی به سلسله رخدادهایی اطلاق می شود که طی آن نظام تولید در اروپا به عنوان زادگاه انقلاب و سپس ایالات متحده، ژاپن و کم کم سایر نقاط جهان از نظام تولید خانگی[2] به یک نظام صنعتی سازمان یافته، متمرکز و پیچیده تغییر یافت. این تغییر کلان اجتماعی معلول اختراعات مهمی بود که در قرن هفدهم بخش عمده ی نیروی دخیل در تولید را از نیروی عضله به نیروی ماشین تغییر داد و البته کارکرد اجتماعی این تحول بزرگ حاصل برهم کنش قوانین دارایی و نظام اقتصادی آن روزگار با نیروی تازه متولد شده بود.

انقلاب صنعتی از نظر تاریخی در برهه ای آغاز شد که نظام فئودالیِ(ارباب-رعیتی) تولید محو شده بود و انتقادهای کوبنده ی اندیشمندانی چون آدام اسمیت از سیاست های مرکانتلیست ها[3] به نوعی تجارت آزاد و نظام تولیدی منجر شده بود که از آن به عنوان آزادی مطلق اقتصادی(لسه فر)[4] یاد می شود.

دولت انگلستان که کشور متبوعش به عنوان زادگاه انقلاب صنعتی شناخته می شود در مجموع با این استدلال کارفرمایان که هر گونه پاسخ گویی صاحبان صنایع به نهادهای جامعه مانع رقابت آزاد است و رقابت آزاد لازمه ی پیشرفت، همراه شد و به این ترتیب دهه های نخستین انقلاب صنعتی تبدیل به روزگاری شد که اگر دستمزد طبقه ی کارگر خیلی پایین، ساعات کارشان خیلی طولانی و شرایط کارشان خیلی خطرآفرین بود هیچ راه قانونی برای تغییر این وضع نداشتند.[5] وضع برای دنباله روهای بریتانیا در سایر نقاط اروپا و همچنین ایالات متحده هم به همین منوال پیش می رفت به طوری که تاریخ نویس جیمز آکوریک در این باره می نویسد:

“مشکلاتی که کارگران انگلیسی با آن روبرو بودند در دیگر کشورهای اروپایی نیز تکرار می شد. اقتصاد آزاد به همان شکل که بر ضد کارگران انگلیسی عمل می کرد. بر ضد کارگران قاره نیز بود. مثلا دولت فرانسه در سال 1830 اتحادیه های کارگری را ممنوع کرد.”[6]

لسه فر بیش از هرچیز حق مالکیت فردی را محترم می شمرد و به این خاطر مجاری تولید و ابزار هر نوع تولیدی را املاک افراد (در واقع بازماندگان ثروتمند نظام های پیشین اقتصادی) محسوب می کرد که آن ها آزاداند با آن هر کاری انجام بدهند. طبق استدلال آدام اسمیت که پدر معنوی سرمایه داری بازار آزاد محسوب می شود، رقابت آزاد شرط خلاقیت و پیشرفت است.

سیاست آزادی مطلق اقتصادی تا مدتی پس از نیمه دوم قرن نوزدهم به صورت نظریه مسلط اقتصادی باقی ماند. قوانین همبستگی که در سال های 1799 و 1800 تحت فشار کارخانه داران در بریتانیا تصویب شد تیر خلاصی بر پیکره ی تشکل و مطالبه گری کارگران بود.

این قوانین هرگونه همبستگی نیروی کار را به عنوان نقض مالکیت خصوصی کارفرمایان غیر قانونی اعلام کرد و کارگران بریتانیایی را بی پناه رها ساخت. بدین ترتیب انقلاب صنعتی چهره ای خطرناک از خویش داد، علی رغم این که تولید صنعتی متمرکز، اقتصاد جهان را بزرگ کرده و امید به زندگی و جمعیت انسانی را افزایش داده بود اما هنوز از برخی تبعیض های نهادینه درون تمدن های بشری حفاظت و حتی در مواردی آن ها را تشدید می کرد.

آینده ی پیشرو آبستن تبعیض های گاه مهیب تر نیز بود انقلاب صنعتی ابزار و زیرساخت هایی فراهم کرد که کارفرمایان را مسلح تر میساخت، خواه طبقه ای از ثروتمندان باشد یا دولتی مدرن برآمده از یک انقلاب توده ای. لیبرالیسم اقتصادی، سرمایه داری بازار آزاد، کاپیتالیسم و یا لسه فر، هر نامی که به دکترین اقتصادی حاکم بر نظام تولید اوایل انقلاب صنعتی بگذاریم کم کم واکنش ها را به خود برانگیخت، جنبش های اجتماعی، تلاش های سیاسی و فعالیت های مبارزاتی گسترده ای علیه وجوهی از این سیستم که در عمل تبعیض آمیز جلوه می کرد و یا یادگار نظام های سلسله مراتبی پیشامدرن بود، آغاز شد که در سطوح مختلف حق مالکیت فردیِ تقدیس شده در بطن آن را به زیر پرسش هایی بنیادین می برد.

این تلاش ها بین دانشمندان علوم اجتماعی و فیلسوفان سیاسی در مجموعه ای دسته بندی می شوند که به نام جنبش جهانی چپ مشهور است. چپ ها با تمام گوناگونی و اختلافات بعضا عمیقی که درون طیف خود دارند با این آرمان مشترک سیاسی-اجتماعی شناخته می شوند که خواهان کم شدن شکاف طبقاتی، گسترش عدالت اجتماعی، مبارزه با خصوصی سازی سیستم بهداشت و پزشکی و جلوگیری از اعمال مالکیت خصوصی به فضاهای عمومی، مجاری تولید و میراث طبیعی و فرهنگی اقصی نقاط کره زمین هستند.

انتقاد چپ ها از سیستم آزادی مطلق اقتصادی با این واقعیت تاریخی گره خرده بود که مالکیت فردی ثروت و سرمایه در عمل بیش از آن که طبق ادعای اسمیت و سایر لیبرال های اقتصادی حاصل خلاقیت آزادانه ی افراد و تلاش های آزادانه ی آن ها برای کسب و کار در یک فضای رقابتی صرف باشد، یادگار نظام های مالکیتی گذشته است و مجموعه ای در هم پیچیده از عوامل گوناگون شامل خاستگاه طبقاتی، جغرافیایی و انواع گوناگون جبرهای روانشناختی و تربیتی و فرهنگی در میزان ثروت و سرمایه افراد و همچنین توانایی درآمدزایی آن ها تاثیر دارد.

کارل مارکس به همراه دوست خود فردریش انگلس که پسر صاحب ثروتمند یک کارخانه نساجی در آلمان بود در سال 1848م رساله ای به نام مانیفست حزب کمونیست منتشر کردند که در پاراگراف سوم آن چنین آمده بود: جامعه بورژوازی[7] کنونی که از فروپاشی جامعه ی فئودالی برون آمده، تضاد طبقاتی را از میان نبرده بلکه طبقات جدید، شرایط جدید ستمگری و اشکال جدید مبارزه را جایگزین آن کرده است.”[8] 

مارکس و انگلس که با اشاره به ریشه داشتن جامعه سرمایه داری درون نظام فئودالی منشا حق مالکیت فردی که بوسیله لیبرال های اقتصادی تقدیس می شد را زیر پرسش گرفتند؛ در این تحلیلِ خاستگاه طبقاتی سرمایه دارانِ جامعه مدرن تنها نبوده و نیستند.

برای مثال تاریخ نگار جیمز.آ کوریک نیز در تحلیل طبقاتی جامعه صنعتی تازه متولد شده بالاترین طبقه آن را که سرمایه آن ها مراکز و مجاری تولیدی-صنعتی را اداره می کرد و این مراکز جز اموال و دارایی شخصی آن ها محسوب می شدند ثروت مندانی می دانست که در واقع در اروپا به معنای اشراف باقی مانده از نظام های سلطنتی و فئودالی بودند و در ایالات متحده مالکان کشتزارهای وسیع جنوب و خانواده های ثروتمند بازرگانان مهاجر به نیوانگلند.[9] 

سایر طبقات مطابق تحلیل اکثر تاریخ نویسان شامل طبقه متوسط می شد که زندگی خود را از طریق کار یدی تامین نمی کردند و پزشکان، حقوقدان ها، معلمان و … را دربرمی گرفت و در آخر طبقه ی کارگر قرار داشت که طبق نظر بیشتر تاریخ نویسان خاستگاه آنان همان پیشه وران بیکار شده ی نظام تولید خانگی در نتیجه انقلاب صنعتی بود.

کارگرانی که تولیدات خانگیشان دیگر خریدار نداشت و در جست وجوی کار وارد شهرهای صنعتی شده بودند. انقلاب صنعتی که در بستر نظام تازه متولد شده ی بازار آزاد ایجاد شده بود، تماما به یک تیغ دولبه می مانست. از طرفی تولید را آسان کرده بود و کیک اقتصاد[10] را بزرگتر و از طرفی پتانسیل خطرناکی از کشاکش طبقاتی ایجاد کرده بود. بیکاری ناگهانی خیل عظیمی از مردم و حفاظت از سیستم های تبعیض آمیز مالکیت بدون توجه به منافع صنفی اقشار گوناگون و سلاح هایی کشنده تر از همیشه!

 

پانویس ها


1- به سبب نابود شدن اسناد گذشته های دور و البته نبود روش نسبتا علمی و بی طرفانه تاریخ نگاری معاصر در آن زمانه های سپری شده

2-  نظام تولید خانگی به نظام تولید فراورده های صنعتی بوسیله ی کارگران درون خانه هایشان گفته می شود، نظامی که پیش از وقوع انقلاب صنعتی در جهان وجود داشت. نجارها، ابزارسازان، پارچه باف ها و … در آن نظام کار، تولید خود را معمولا درون خانه هایشان انجام می دادند و تولیدات خود را به خریداران می فروختند.

3- مرکانتیلیست ها اصطلاحا به رهبران اقتصادِ سیاسی اروپا طی قرون شانزدهم و هفدهم گفته می شود که به نوعی اقتصاد باور داشتند که طی آن صادرات کشور متبوع خود را باید افزایش دهند، آن ها باور داشتند  ثروت هر کشور به قیمت فقر کشور دیگر بیشتر می شود.

[4]– Laissez-fair

 دکترین حاکم بر سرمایه داری بازار آزاد است که قائل به هیچ گونه دخالت دولت یا نهادهای جمعی بر بازار نبوده و پاسخ گویی صنعت به مطالبات کارگران یا مسائل دیگر را مخل رقابت آزاد  می داند.

5- جیمز آ.کوریک، ترجمه:مهدی حقیقت خواه، انقلاب صنعتی، انتشارات ققنوس، ص 102

6- همان، ص 112

7- بورژوازی به طبقه سرمایه دار و به اصطلاح صاحبان مجاری تولید گفته می شود و جامعه بورژوازی در متون کلاسیک مارکسیستی جامعه ای است که تولید در آن مطابق نظام آزادی مطلق اقتصادی برای سرمایه دار رخ می دهد.

8- ترجمه شهاب برهان، منتشر شده در اردیبهشت 93 در فضای اینترنت

9- منطقه ای نسبتا کوچک در شمال شرقی آمریکا که شامل چند ایالت از جمله ماساچوست می شود و دارای پیشینه ی غنی تجارت و صنعت است.

10- تمثیل کیک اقتصاد یک تمثیل محبوب میان اقتصاددانان است. کیک اقتصاد معمولا به کل تولید ناخالص در یک سطح جغرافیایی معین اطلاق می شود. منظور از بزرگ شدن کیک اقتصاد افزایش تولید ناخالص است.

Save

Save

Save

Save

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.