جامعهمسایل اجتماعی

سلبریتی؛ ویترین یا کنشگر؟

بررسی مقوله سلبریتی و نقش آفرینی ایشان در جامعه ایران

فرهنگ شهرت چیزی فراتر از علاقه به آدم‌های مشهور است؛ انعکاسی از ارزش‌های جمعی ما و نمایش رابطۀ پیچیدۀ میان انتظارات اجتماعی و واقعیت‌های اجتماعی‌اقتصادی است.

1- تیموتی کالفیلد، استاد دانشکدۀ حقوق و مدرسۀ سلامت عمومی در دانشگاه آلبرتا

www.tarjomaan.com

نویسنده

سمانه کوهستانی

همه ما کم و بیش با مفهوم سلبریتی آشنایی داریم. خواننده ای مشهور یا بازیگری سرشناس که کوچکترین صحبت یا عملکردش به تیتر یک خبرگزاری ها بدل می شود. اما به واقع سلبریتی کیست؟ چه کارکردی دارد؟ آیا سلبریتی در پست اینستاگرامی گذاشتن یا فیگور گرفتن برای عکس برداری، خلاصه می شود؟ آیا در همه جای دنیا کارکرد سلبریتی ها به خوش باشی محدود و خلاصه می شود و یا نقش آفرینی اجتماعی نیز دارند؟ این مسایل در جامعه ایران چقدر و چگونه جاافتاده است؟ در این مجال به بررسی این موارد می پردازیم.

توجه و علاقه به سلبریتی ها (چهره های مشهور و محبوب) در زمینه های مختلف فرهنگی و هنری، ورزشی، علمی و… در همه جای دنیا پدیده ی جذابی است، به خصوص برای نوجوانان و جوانان. در سطح جهان، اکثراً سلبریتی ها یا چهره های مطرح، دارای امتیازات و ویژگی های خاص فیزیکی و… هستند که وجهه ی قابل قبول و در واقع پذیرشی عمومی یافته اند و در مواقعی حتی کاریزما دارند؛

در واقع می توان گفت نسبت قابل توجهی از این افراد به تعبیری، شایستگی سلبریتی شدن را داشته و دارند و به طبع هواداران و علاقه مندان خاص خود را نیز دارند و در خیلی از موارد هم همین سلبریتی ها جریان ساز شده یا حتی موتور محرکه و کاتالیزور جریانی می شوند. مثل جریان ها و جنبش های زیست محیطی و حتی سیاسی و اجتماعی، اقدامات خیریه، اعتراضی و … که بویژه در کشورهای غربی به وفور رخ می دهد و دولت ها هم به خوبی از این بستر چه برای سود و نفع خود و چه برای انسجام و همدلی اجتماعی استفاده می کنند و در قالب انتخاب این افراد به عنوان سفیر دوستی، مبارزه با بیماری های خاص، محیط زیست و… .

در واقع مردم را با این مسائل و جریان ها همراه می کنند که نه صرفاً جنبه های نمادین و تشریفاتی در انتخاب سفیران و… بلکه راهکار و استراتژی در این خصوص مدنظر است. مفهومي که در جامعه ايراني کمي دور از ذهن به نظر مي رسد. به طور مثال؛ می توان به جریان به اشتراک گذاری پستی توسط “دی کاپریو” بازیگر مطرح هالیوود راجع به “دریاچه ی ارومیه” در صفحه ی اینستاگرامش اشاره داشت، این کار از نظر او که فعال محیط زیست در عرصه ی جهانی است و در زمینه مشکلات زیست محیطی و تغییر اقلیم در مقر سازمان ملل سخنرانی می کند و …

یک مسئله عادی و در واقع جز وظایفش محسوب می شود، ولی از نظر کاربران ایرانی اینستاگرام آنقدر عجیب و غریب آمد که نه تنها چندین روز در صدر اخبار شبکه های اجتماعی بود. شاید بتوان اینطور استنباط کرد که چون مردم ما با کنشگری سلبریتی ها بیگانه اند[1]، برای ما این گونه اقدامات و پیگیری ها بسیار عجیب و دور از ذهن به نظر می رسد و در بسیاری از موارد هم  شاید حق داریم، شاید به جریان روتینِ به اشتراک گذاری خوشگذرانی ها و تفریحات و خوراک و پوشاک و… از سوی سلبریتی ها بیشتر عادت کرده ایم تا فعالیت های مؤثر و سودمندشان!

به بیانی دیگر، اینکه شخصیت های محبوب و مشهور در راستای حفظ محیط زیست، پیشگیری و مبارزه با انواع آسیب های اجتماعی، کنترل و مبارزه با بیماری ها و… طلایه دار و پیشگام حرکت و جریانی باشند و باعث همراهی و انسجام هر چه بیشتر مردم گردند؛ هنوز برای بسیاری از ما نامأنوس و یا شاید در حد نمایش و شعار باقی مانده است؛

در حالی که این جریانات می تواند حوزه ی نفوذ و تأثیرگذاری بالایی هم برای دولت ها و هم برای ملت ها به بار آورد و باعث پیوند و دوستی دولت و ملت شده و فاصله و شکاف بین این دو را کاهش دهد. از حق هم نگذریم گاهی در این بین اتفاقات و همراهی ها و همدلی های خوبی نیز صورت گرفته است.

به طور مثال برای کمک به زندانیان، بیماران، کودکان کار و… اما کافی نیست و هنوز راه بسیاری برای پیمودن این مسیر باقی است… استفاده از این ظرفیت ها و پتانسیل ها (بهره گیری درست و نه صرفاً ابزاری و سفارشی از این چهرهای محبوب و مشهور) در پیشبرد و تحقق بسیاری از مواردی که دولت ها مجبور به صرف هزینه های گزاف و یا دخالت مستقیم و سفت و سخت در آن ها هستند، مؤثر خواهد بود و در عین حال می تواند تضمینی بر مشروعیت این اقدامات نیز تلقی گردد. (مانند؛ آگاهی سازی، پیشگیری و مبارزه با انواع آسیب های اجتماعی، فرهنگی و…).

 

تحرک اجتماعی و دیگری سازی

جوامع اروپایی و آمریکا با استفاده از نفوذ و شهرت و مقبولیت سلبریتی ها در زمینه های مختلف اعم از اجتماعی، فرهنگی و… الگوسازی می کنند. به زعم کنش متقابلی ها نیز در واقع این افراد نوعی “دیگری مهم” محسوب می شوند. انسان نیز همیشه درصدد کسب ایده آل ها است و وقتی این ایده آل ها را از نظر خود در یک فرد یا افرادی غیر از خودش می بیند یا حتی تصور می کند، سعی می کند خود را به آن دیگری مهم نزدیک کرده یا حداقل ابراز علاقه کرده و تا جایی که ممکن است مثل آن فرد یا افراد شود.

در جوامع غربی و آمریکا توجه به سلبریتی ها حول محور تبلیغات و سود و پول در عرصه های تجاری از یک طرف و همراهی و انسجام و تأثیرگذاری در بستر وقایع مهم تاریخی، اجتماعی و… می چرخد و علاقه به این افراد بیشتر از نحوه ی تأثیرگذاری و خلاقیت، مفید بودنشان برای جامعه و مردم در زمینه های مختلف اجتماعی و … ناشی می شود تا سرپوشی برای کمبود و خلاهای فردی و شخصی؛ و صرفاً تقلیدی کورکورانه و دیگر هیچ…!

این قضیه ی “دیگری سازی” یا سوق داده شدن به “دیگری مهم” در ایران گاهی پررنگ تر رخ می نمایاند، در خصوص جریان سلبریتی و حواشی آن”تیموتی کالفیلد” استاد دانشکدۀ حقوق و مدرسۀ سلامت عمومی دانشگاه آلبرتا معتقد است که: امکان پایین تحرک اجتماعی باعث شادی کمتر و تقویت فرهنگ سلبریتی می شود، در واقع شهرت و علاقه به آدم های مشهور یک رابطه ی پیچیده را نشان می دهد؛

رابطه ی بین انتظارات اجتماعی و واقعیت های اجتماعی-اقتصادی.) این قضیه به نظر خود را با شدت بیشتری در جهان سوم نشان می دهد؛ البته همه جای دنیا کم و بیش این جریان حاکم است، اما به نظر می رسد بیشتر در جهان سوم، و به خصوص در ایران خود را جلوه گر می سازد، در ایران از یک طرف سیستم بسته و عدم تحرک اجتماعی مثبت و علاقه به سلبریتی ها و از طرفی جریان سلبریتی سازی حکومتی که به شدت پس زده می شود و از سویی دیگر نفوذ رسانه ها و شبکه های اجتماعی در این بین و جریان سلبریتی سازی های مردمی و… ملغمه ای به وجود آورده و البته تعارضات و پیامدهایی را…!

به طور کلی می توان بر این نظر جاشوئا گمسون؛ استاد جامعه شناسی دانشکده ی هنرها و علوم دانشگاه سن فرانسیسکو با  قطعیت صحه گذاشت که در جامعه‌ای با نابرابری فاحش درآمد‌ها که بسیاری از راه‌های موفقیت در آن عملاً بسته شده‌اند، ‌راهی باز می‌شود برای توهم “خودت رو برسون به ستاره ها”، “سریع پولدار شو” و… .

می‌شود درک کرد که چرا مردم دوست دارند این رؤیا را زنده نگه دارند، چرا عطش شدیدی برای سلبریتی شدن در خود احساس می کنند و چرا این گونه میان برها را راهی سریع برای رسیدن به رویاها و آرزوهای خود می دانند، شاید چون این میان‌بر زدن ها به تحرک اجتماعی خیلی جذاب است و یا شاید حتی در مواردی هم عملی و مؤثر! اما مبحث تحرک اجتماعی؛ همانطور که اشاره شد؛

امکان تحرک اجتماعی همگانی با تقویت فرهنگ سلبریتی رابطه مستقیم دارد، در ایران مردم (منظور اکثریت غالب) چون نمی توانند تحرک مثبت آنچنانی داشته باشند و خود را آنطور که باب میلشان است پرورش و رشد دهند، (بیشتر به دلیل بسترها و شرایط نامناسب اقتصادی و اجتماعی) به سلبریتی ها چنگ میزنند؛ در این راستا ایرانی ها به خصوص نوجوانان و جوانان ایرانی در مواجهه با این جریان یا افراطی یا تفریطی برخورد می کنند، یا با افراد موفق در غالب انواع سلبریتی های ورزشی، هنری و … دشمن شده و جایگاه در حال حاضر آنان را به دلیل خوردن حق خود می دانند! یا در طرف مقابل، از آن فرد “بت” می سازنند و در حمایت از او به جان یکدیگر میفتند و باز تکرار فحاشی و…!

 

سلبریتی در ایران

اما مسئله ای که به نظر بیشتر در مبحث سلبریتی ها مورد توجه می باشد، این است که بستر و فرصت برای همه فراهم نیست تا به سلبریتی بدل شوند، پس به طور کلی معیارهای واقعی سلبریتی شدن چیست؟!! در ایران و جهان چه تفاوت هایی در این خصوص وجود دارد؟ چرا در ایران سلبریتی ها صرفاً ویترین هستند تا کنشگر و جریان ساز و بسیاری سؤالات و مسائل دیگر.

در ایران بیشتر از اینکه سلبریتی ها مبتنی بر ویژگی های اکتسابی و مهارت، هنر، دانش و… به این موقعیت برسند، سلبریتی هایی با ویژگی های انتسابی هستند. به طور مثال افرادی صرفاً به دلیل قیافه و زد و بند و رانت و مانند این وارد دنیای سینما شده و در مدت کوتاهی با انبوه فالوورها و طرفداران سینه چاک مواجه شده اند!! صرفاً به دلیل نوع تیپ و لباس و عکس های پر زرق و برق و…[2]

همین می شود که وقتی از یکی از این به اصطلاح ستاره ها؛ که نزدیک به 3 میلیون فالوور دارد؛ سؤالی راجع به رئیس همان سازمانی که خود در آن مشغول به فعالیت بوده، یا در مورد کارگردان یکی از شاهکارهای سینمای جهان و سؤالاتی تخصصی در حیطه ی خودش پرسیده می شود؛ می گوید: “نمیدونم!” حالا بماند سایر اطلاعات و کنشگری ها و…!

سحر قریشی
سحر قریشی

مسئله ی سلبریتی در جامعه ی ما  نیز موضوعی چندوجهی و مرتبط با تحرک اجتماعی، شادی جمعی و متغیرهای دیگر است؛ که پرداختن به رابطه ی بین این متغیرها و این جریان خود مباحث مستقلی را می طلبد. می توان گفت مبحث “سلبریتی” در ایران در حد یک موضوع شیک باقی مانده است، ما مانند بسیاری از موارد وارداتی که از غرب آمده، این جریان را نیز  بی چون و چرا و بی هیچ پیش زمینه ای پذیرفته ایم و برنامه ای برای آن نداریم.

در واقع مقوله سلبریتی در جامعه ایران کاربردی و استراتژیک نیست. در اکثر موارد سلبریتی ها عملاً عاملیتی تأثیرگذار و جریان ساز نیستند، به غیر از معدود افرادی که نفوذی واقعی در بین مردم و ارگان ها داشته و می توانند از این نفوذ درست و به جا استفاده کنند (به خصوص بین سلبریتی های هنری) بقیه یا نمی خواهند و یا نمی توانند و محافظه کاراند (به خصوص سلبریتی های علمی و نخبگان، که حتی بسیاری از آنان گمنام اند و ناشناخته!) و در این بین هستند سلبریتی هایی که فقط ویترین بوده، ویترینی برای جذب مشتری و در این بین نیز کاسبان و دلال مآبان بیشترین سود را از سادگی مردم و از ابزاری شدن این دست از سلبریتی ها می برند!

همانطور که گفته شد، در همه جای دنیا سلبریتی ها در اکثر وقایع و اتفاقات با مردم همراه هستند، اما در ایران در غالب موارد سلبریتی ها فقط به گرفتن عکس از خوشگذرانی ها و خوردن و …خود بسنده می کنند و نهایت کاری که در برابر یک واقعه یا اتفاق تاریخی-سیاسی-اجتماعی و …نشان می دهند، این است که پستی اینستاگرامی به اشتراک می گذارند و باز هم همان جریان تکراریِ فالوور و لایک و کامنت و….

و این “بی تفاوتی”[3] بزرگترین دردی است که یک جامعه می تواند با آن مواجه شود، چه این بی تفاوتی از سوی سلبریتی هایش باشد چه از سوی مردمی گمنام و ناشناس[1]– اگر نخواهیم یک طرفه به قاضی برویم و به دور از انصاف عمل کنیم، در همان کشورهای غربی و آمریکا نیز دایره ی اقدامات تأثیرگذار و کنشگری نسبت به جنبه های ابزاری و سوداگری از جریان سلبریتی ها محدودتر بوده و همواره کفه ی ترازو به سمت کسب سود و سرمایه و تبلیغات و کالایی برخورد کردن با این جریان سنگینی می کند؛ چه رسد به ایران که هنوز درک درستی از این جریان ندارد و در حد یک نمایش پرزرق و برق اما بی حاصل باقی مانده است و هنوز بازار داغ فحاشی و درگیری ها و نزاع های لفظی در این بین پررونق است..! …!

 

پانویس ها


[2]– در حالی که اگه منطقی و استاندارد بخواهیم درنظر بگیریم زیبایی ذاتی یا ویژگی هایی که خودِ فرد تلاشی در داشتن آن ها نکرده و ذاتی است، امتیازی محسوب نشده و موقعیتی را به  دنبال نمی آورد!

[3]– طبعا نظر نویسنده نسبی است و این بی تفاوتی به همه افراد سرشناس و چهره های جامعه ایران نسبت داده نشده است.

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.