تیتر اولشعر پارسیفرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

شاعر شک و پرسش

درباره زندگی و آرای حکیم عمر خیام به مناسبت 28 اردیبهشت روز بزرگداشت او

قانع به یک استخوان چو کرکس بودن // به ز آن که طفیل خوان ناکس بودن
با نان جوین خویش حقا که به است // کالوده و پالوده هر خس بودن

حکیم عمر خیام

شقایق غوغایی ترجمه و تلخیص: شقایق غوغایی

عمر خیام[1] (18 مِی 1048-4 دسامبر 1131) شاعر، ریاضیدان و ستاره‍ شناس ایرانی است که در طول زندگی‍اش در درجه اول به دلیل کارهای هوشمندانه و مبتکرانه‍اش به عنوان یک دانشمند معروف بود.

او در توسعه هندسه، جبر و دیگر رشته های ریاضی نقش داشت. خیام با اثبات غلط بودن تئوری مرکزیت زمین در کیهان، انقلابی در ستاره شناسی به وجود آورد. در نهایت اکثر کارهای علمی او به نیم‍کره غربی راه پیدا کرد.

هر چند امروزه از عمرخیام به واسطه شهرت ترجمه مجموعه رباعیاتش، “رباعیات خیام”[2]، بوسیله ادوارد فیتزجِرالد[3] ، شاعر معروف انگلیسی قرن نوزدهم، بیشتر به عنوان یک شاعر یاد می‍شود.

جذابیت رباعیات خیام، نه تنها به دلیل زیبایی بیان و لطافت شعر رباعی، بلکه به خاطر درکی است که این اشعار از پیچیدگی و بینش عمیق در مسائل اساسی همچون ایمان، شک و اخلاقیات به ذهن خواننده منتقل می کند.

اگرچه خیام عملا تا نزدیک به هزار سال بعد از مرگش در نزد جامعه غرب ناشناخته بود اما امروز در جامعه بین‍الملل به عنوان یکی از مهم‍ترین و تاثیرگذارترین شاعران خاورمیانه محسوب می شود.

 

اوایل زندگی خیام

گمان می‍رود که خیام در خانواده‍ای صنعت‍گر در شهر نیشابور متولد شده باشد. او دوران کودکی‍اش را به مطالعه نزد شیخ محمد منصوری، یکی از شناخته شده ترین عالمان آن زمان، گذراند.

سپس تحت نظر امام موفق نیشابوری، از بهترین معلم‍ان آن دیار، کسب علم کرد. دو دانش‍آموز استثنایی دیگر نیز تحت نظر همان معلم و حدودا در یک زمان درس خواندن را آغاز کرده بودند.

یکی از آن ها نظام الملک بود که بعدها به وزارت دو پادشاه از امپراطوری فارس درآمد و دیگری حسن صباح بود که چندی بعد رهبر حشاشیون[4] شد.

 

ریاضیات و خیام

خیام در دوره حیاتش به عنوان یک ریاضیدان معروف بود که از بین کارهایش ابداع روش حل معادلات درجه سوم بوسیله تقاطع سهمی با دایره، بسیار شناخته شده است.

اگرچه این روش قبل از خیام بوسیله منایخموس[5] و دیگران مورد استفاده قرار گرفته بود، اما خیام مدلی از آن ارائه کرد که به همه معادلات درجه سوم قلبل تعمیم بود.

به علاوه او بسط دوجمله ای را کشف کرد و انتقادی به اصل توازی اقلیدس[6] نوشت که به اروپا راه پیدا کرد و به توسعه نهایی هندسه غیراقلیدسی کمک شایانی کرد.

خیام در سال ۱۰۷۰ قبل از میلاد، اثر مهمش در جبر را نوشت و در آن معادلات را بر اساس درجه آن ها دسته بندی کرد.

خیام همچنین قوانینی برای حل معادلات درجه دوم که بسیار شبیه به روش هایی است که ما امروزه استفاده می کنیم و راه ‍حلی هندسی برای حل معادلات درجه سوم با ریشه های حقیقی، ارائه داد.

او در این اثر آرایه مثلثی از ضرایب بسط دوجمله‍ای که به مثلث پاسکال معروف است، را نوشت. در سال ۱۰۷۷، “رساله فی شرح ما اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس” که شرحی بر مشکلات اصول اقلیدس بود، نوشت.

یک بخش مهم از این کتاب در رابطه با نظریه معروف توازی اقلیدس است که باعث جلب نظر ثابت ابن قره[7] شد.

تلاش خیام در اثبات مشکلات این نظریات، فاصله چشم‍گیری بین او و هم‍دوره‍هایش ایجاد کرد. خیام کارهای قابل توجه دیگری در هندسه از جمله نظریه نسبیت[8]‍ها را به انجام رساند.

 

خیام در وادی ستاره شناسی

خیام در ستاره‍شناسی هم معروف بود. در سال ۱۰۷۳، ملک شاه پادشاه سلسله سلجوقیان، از خیام و تعدادی دیگر از دانشمندان برجسته برای ساخت یک رصدخانه دعوت کرد.

در نهایت، خیام طول سال را با دقت خارق‍العاده‍ای به اندازه ۳۶۵.۲۴۲۱۹۸۵۸۱۵۶روز اندازه‍گیری کرد.

این محاسبه تقویمی فقط یک روز خطا در هر 5000 سال دارد درحالی‍که تقویم گرگوری یا تقویم میلادی که امروزه استفاده می شود، یک روز به ازای هر ۳۳۳۰ سال دارای خطا است.

خیام در مقابل جمعی از دانشمندان اثبات کرد که عقیده و باور عموم تا آن زمان مبنی بر چرخش جهان به دور زمین، غلط است.

او با ساخت یک پلتفرم چرخش و آرایش ساده‍ای از نمودارهای ستاره‍ای که بوسیله شمع دورتادور دیوار دایره‍ای اتاق، روشن شده بودند نشان داد که زمین به دور مدار خودش می چرخد و صور فلکی مختلف را از طریق شب و روز به نمایش درآورد.

او توضیح داد که ستارگان اجسامی ثابت در فضا هستند و اگر بخواهند دور زمین بچرخند، به دلیل جرم زیادشان می‍سوزند و خاکستر می شوند. همه‍ی این نظریه ها قرن های بعد بوسیله ستاره شناسان مسیحی مورد پذیرش و استفاده قرار گرفت.

 

شعر

خیام امروزه نه فقط برای موفقیت های علمی‍اش، بلکه برای آثار ادبی فاخرش نیز شهرت دارد. اعتقاد بر این است که او در حدود یک هزار شعر سروده است.

در کشورهای انگلیسی زبان، شهرت خیام به واسطه ترجمه رباعیات او بوسیله ادوارد فیتزجرالد با نام The Rubaiyat of Omar Khayyam است.

به عنوان یک اثر ادبی انگلیسی، نسخه نظم فیتزجرالد یکی از بهترین کارهای قرن نوزده محسوب می شود.

به عنوان ترجمه ای خط به خط از اشعار خیام، بیشتر به خاطر آزادی‍اش در ترجمه تا پایبندی اش به اصل، مورد توجه قرار می گیرد.

اغلب ترجمه ها در این اثر تفسیری هستند و حتی در برخی موارد نمی توان با اطمینان گفت که ترجمه مربوط به کدام سروده خیام است.

فیتزجرالد بدون شک شکل اصلی شعر سده یازدهم را با اضافه کردن احساسات سده نوزدهم خودش تغییر داده است.

هیچ کدام از ترجمه های جدیدتر آثار خیام از لحاظ عاطفی به ترجمه های فیتزجرالد نزدیک نیستند که نشان از هوش عاطفی و اختصار زبان او است.

برخی منتقدان به شوخی به ترجمه های فیتزجرالد با عنوان The Rubaiyat of FitzOmar  اشاره می کنند، که به نوعی به هر دو جنبه پایبندی به متن اصلی در کنار قابل تحسین بودن بخش هایی از ترجمه که حاصل طبع شعری و خلاقیت خود فیتزجرالد است، اشاره دارد.

ادوارد فیتز جرالد
ادوارد فیتز جرالد

خود فیتزجرالد اثرش را ” تحول[9]” نامیده بود. یکی از مهم‍ترین و به عقیده برخی، بحث برانگیزترین نوآوری های فیتزجرالد، انتخاب او در چینش رباعیات خیام در یک ترتیب معنایی بود. تقریبا این قطعیت وجود دارد که خیام رباعیاتش را در خطاب به خودش نوشته است و به همین دلیل همواره در آن ها به مفاهیم و موضوعات واحدی برمی گردد و هیچ گونه مدرک مکتوبی که نشان دهد برای آثارش ترتیبی در نظر داشته، وجود ندارد.

فیتزجرالد با مرتبط ساختن چند رباعی به یکدیگر طبق ترتیبی مشهور در موضوع شک به دین، توانست از اشعار کوتاه و زیرکانه خیام، اندیشه هایی عمیق و فلسفی ایجاد کند.

 

گر می نخوری طعنه مزن مستان را // بنیاد مکن تو حیله و دستان را

تو غره بدان مشو که می می نخوری // صد لقمه خوری که می غلام است آن را

 

پانویس ها


[1]– متن حاضر ترجمه و تلخیصی است از

Omar Khayyam  www.newworldencyclopedia.org

[2]-The rubaiyat of ommar khayyam

[3]-Edward Fitzgerald

[4]– حشاشین نامی بود که صلیبیون و اروپائیان قرون وسطی به باطنی های دوره الموت داده بودند

[5]-menaechmus

[6]-Euclid’s parallel postulate

[7]-Thabit ibn Qurra

[8]– Theory of Proportions

[9]– Transmogrification

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.