جامعه

ما چگونه ما شدیم؟

معرفی کتاب ما چگونه ما شدیم (ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران) اثر صادق زیبا کلام

در سال های نخست دهه 1320 نظریه مارکس پیرامون عقب ماندگی و توسعه نیافتگی بدل به اندیشه غالب گردید. پرسش مهمی که پیرامون روایت مارکسیستی از اسباب و علل عقب ماندگی مطرح می شود آن است که چرا از میان جملگی نظریه هایی که در این خصوص به وجود آمدند، نظریه مارکسیسم این همه در ایران با اقبال گسترده رو به رو شد؟ علی رغم آنکه این نظریه در زادگاه خود اروپا و کشورهای دیگر نیز از رونق افتاده، اما چرا در ایران همچنان به عنوان نظریه غالب باقی مانده است؟ چه رمز و رازی در این دیدگاه که “استعمار” “استکبار” یا امپریالیزم باعث عقب ماندگی ما شده نهفته است که با گذشت نیم قرن از طرح آن و علی رغم بن بست ها، ضعف ها و پرسش ها و ضعف های بسیاری که این نظریه با آن مواجه شده، در ایران هنوز از شوکت و اعتبار فراوانی برخوردار است؟

زیباکلام صادق، ما چگونه ما شدیم؟ (ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران)، تهران، انتشارات روزنه، چاپ سی و دوم، 1397 ویراست سوم، ص 32

اسما سعدی نویسنده: اسما سعدی

     “این جا ایران است” سالیانی است که میان ایرانیان فراگیر شده است. در پسِ این جمله آه حسرت کسانی است که رفته اند و نرسیده اند. بارها خیز برداشته که بپرند اما شکسته اند یا دست کم به دامی دیگر افتاده اند. در ابتدا گوینده این جمله هر که بوده به مرحله ی تسلیم رسیده، تسلیم در برابر عقب ماندگی، بلاهت و ضعف تدبیر. اما پشت این تسلیم یک پرسش می ماند: چه شد که ما عقب ماندیم؟

این سوال قریب به دویست سال پیش از سمت فرمانده کل قوای ایران؛ شاهزاده عباس میرزا نایب السلطنه پرسیده شد. کسی که در پی این سوال دست به کار شد و اقدامات مهمی انجام داد اما عجل مهلت نداد و در چهل سالگی به واسطه ابتلا به تیفوس پرونده برنامه های سازندگی و اصلاحاتش همراه خودش دفن شدند. بعد از ایشان، طی دویست سال عده انگشت شماری به طرح این سوال رسیدند که اقدامات هر کدام به نوعی ناکام ماند.

کتاب ” ما چگونه ما شدیم؟” تلاش ریزبینانه ایی است به پرسش عباس میرزا و کسانی که چون ایشان بارها در ذهنشان پرسیده اند: چرا ما با اروپایی ها فرق داریم؟ آیا اقلیم اروپا با ما فرق دارد؟ عامل ضعف ما و ترقی آن ها چیست؟ بعد از عصر فارابی، ابوعلی سینا و خوارزمی چه بر سر ما آمد که بر شوره زار و برهوت نادانی در آمدیم و چراغ علم خاموش شد؟

دکتر صادق زیبا کلام نویسنده کتاب معتقد است پیش از آن که به “چه باید کرد” بیاندیشیم بایستی نخست به این مساله پرداخت که چرا ما اساسا در ابتدا عقب افتادیم؟ همانطور که مولانا می گوید ” از همان جا که رسد درد همان جاست دوا”. … پاسخ های قبلی به هر حال به نوعی مسئله عقب ماندگی ما را به خودمان باز می گرداند.

در حالی که پاسخ مارکس ما را از اتهام عقب ماندگی تبرئه کرده و متهم دیگری را به جایگاه احضار می نماید. پاسخ های قبلی صرف نظر از آنکه حکام، فرمانروایان، رجال یا سلاطین وابسته ایران را عامل عقب ماندگی می پنداشتند؛

یا انگشت اتهام به سمت مذهب، فرهنگ و تفکرات ایرانیان می گرفتند، به هر حال عقب ماندگی مان را با جنبه هایی از ایران و ایرانیت مرتبط می ساختند.

به سخن دیگر، اسباب و علل عقب ماندگی تاریخی ایران را مجبور بودیم در درون یا از درون خودمان و جامعه مان جستجو کنیم. در حالی که حسن بزرگ تبیین مارکسیستی این بود که عامل عقب ماندگی ما هر چه بود چندان با ایران و ایرانیت ارتباطی پیدا نمی کرد.

عامل عقب ماندگی در تاریخ بشر در تحولات تاریخ اروپا، در تقسیم کار نظام بین المللی، در استعمار، در امپریالیزم، در انقلاب صنعتی، در پیدایش سرمایه داری و زیاده خواهی غربی ها بود.

این غربی ها بودند که شرق و شرقی ها را به خاک سیاه نشانده بودند. ما ایرانیان خود هیچ نقشی، گناهی، قصوری، کاستی نداشته ایم؛ مشکل یا عامل هر چه بوده خارج از ایران بوده است.[1]

ایشان در فصل اول کتاب جستجو می کند و نقطه ایی دقیق از تاریخمان را مورد بررسی قرار می دهد که استعمار یا هر عامل دیگری چرا و چگونه توانست در ما نفوذ کند. در نتیجه دلیل نفوذ استعمار در دل خود جامعه نهفته است. در فصل دوم می خوانیم ایران چگونه جایی است و می فهمیم چقدر شرایط اقلیمی حتی پیدایش زندگی صحرانشینی و عشایری بر نوع ساختار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور تاثیرگذار است.

در فصل سوم هجوم مغول مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل چهارم به تاثیر حمله مغول بر شرایط اجتماعی و فرهنگی پرداخته شده است. رویکرد فصل پنجم چرایی خاموش شدن چراغ علم است و علت های مختلف آن. زیباکلام در فصل نهایی به قیاس شرایط ایران و اروپا پرداخته است. کتاب ما چگونه ما شدیم بوسیله انتشارات روزنه در 480 صفحه به چاپ رسیده است.

 

پانویس


[1]– زیباکلام صادق، ما چگونه ما شدیم؟ (ریشه یابی علل عقب ماندگی در ایران)، تهران، انتشارات روزنه، چاپ سی و دوم، 1397 ویراست سوم، ص 33

برچسب ها

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن مسدودکننده تبلیغات از ما حمایت کنید