تیتر اولفرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

ملاصدرای شیرازی

درباره زندگی و آرای ملاصدرا به مناسبت 1خرداد سالروز بزرگداشت ایشان قسمت اول

ملاصدرا در زمره فيلسوفاني است كه در عين گوشه گيري و اعراض از پيوستن بـه ارباب قدرت، جدا به سياست مي انديشيده و در آثار خود هم بـه سياسـت مثـالي و هم به رسوم و آيين كشورداري نظرداشته است. ملاصدرا به آراي فارابي وغزالـي و بعضي ديگر از صاحب نظران، نظر داشته و در افكار آنان تأمل مي كرده است، امّا در بسياري از مواضع آثار خود و به خصوص در شـرح اصـول كـافي بـه واقعيـت سياست متداول پرداخته و شرايط پادشاهي و حدود قدرت پادشـاه را مـورد بحـث قرار داده است


بهروان حسین، حسینی معصومه سادات. آموزه هاي فلسفه اسلامي، به نقل از داوري اردكاني، دانشگاه علوم اسلامي رضوي، شماره ۱۱ ،پاييز ـ زمستان ۱۳۹۱، ص 61

ترجمه و تلخیص: شایسته ساسانی مقدم

 “صدرالدین محمد بن ابراهیم بن یحیی قوامی شیرازی” حقیقتا مهمترین فیلسوف اسلامی پس از ابن سینا است که به نام ملاصدرای شیرازی شناخته شده و بعدها حائز لقب صدرالمتالهین(سرآمد و استاد الهیون) گردیده است.

صدرالمتالهین
صدرالمتالهین

ملاصدرا به عنوان اندیشمندی شهرت یافته است که گفتمان موجود پیرامون ماوراءالطبیعه اسلامی را دگرگون ساخته و به بسط مفهوم دگرگونی ماوراءالطبیعه ماده از منظر ارسطویی پرداخته است.

اندیشمندی مشتاق دارای تالیفات و آثاری در حوزه هایی چون فلسفه، الهیات، عرفان و تفسیر کتاب مقدس (قرآن) که همواره در صدد فراگیری طیف گسترده ای از رویکردهای نظری پیرامون تفکر اسلامی بوده و از طریق روشی تلفیقی مبتنی بر سه الگوی استدلال منطقی، خلسه و الهامات روحانی و نیز وقوف و مراقبه عمیق بر منابع موثق دینی و مذهبی با محوریت اسلام و سنت تشیع 12 امامی به مباحثه و پژوهش می پرداخت.

شخصیتی محوری در میان حلقه ای از متفکران که “نصر”[1] و “کوربن”[2] آن ها را مکتب اصفهان نامیده اند. ملاصدرا نقش اصلی خود را در جریان فکری دوران احیای فلسفه طی حکومت شاه عباس صفوی ایفا نمود و پس از چندی به مهمترین استاد مدرسه ی خان در زادگاهش شیراز مبدل گردید.

منابع و مستندات  مستدل و دقیق پیرامون زندگینامه ی او بسیار معدودند؛لذا متن زیر،شرح مختصری بر زندگینامه ی وی بر اساس مطالعه دقیق روایات و نیز بررسی جامع برخی شواهد و مستندات موجود در قالب دستنوشت ها و سایر منابع مکتوب مرتبط است.

 

زندگینامه ملاصدرا

ملاصدرا تنها فرزند یک خانواده متوسط در شیراز و متولد سال 979 هجری قمری است. جوانی خوش سیما که علاقه وافر او به فعالیت های فکری نخستین بار از سوی پدرش مورد تشویق و حمایت واقع گردید. او در سال 1000 هجری قمری به قزوین و سپس در سال 1006به اصفهان نقل مکان نمود.

سفرهای پی در پی ملاصدرا به اقصی نقاط قلمرو صفویان با هدف تحقیق در حوزه ی فلسفه، الهیات، حدیث و هرمنوتیک (تفسیر و تحلیل معانی و مفاهیم) و نیز بهره مندی از محضر دو استاد برجسته پیش از خود یعنی میرمحمد باقر داماد استرآبادی (نوه پسری مجتهد شهیر”علی کرکی”) و شیخ بهاءالدین عاملی (ملقب به شیخ بهایی که طی دوران حکمرانی شاه عباس اول به عنوان شیخ الاسلام شهر اصفهان شهرت یافته بود) صورت می پذیرفت.

ملاصدرا دارای سوابقی طولانی در عرصه مطالعه فلسفه و الهیات و به خصوص آثار پیشین ابن سینا و شاگرد نام آشنای او کیا بهمنیار و نیز خداشناسی و الهیات شبه ارسطویی ابن عربی بوده (به ویژه مقوله الهیات ارسطویی و جریان روشنگری و آثار اندیشمندانی چون سهروردی و شیخ بهایی) و همچون سایر مریدان و شاگردان شیخ بهایی به فراگیری علوم انسانی، قرآنی و احادیث می پرداخت.

برخلاف ادعای  کوربن و سایرین، به نظر نمی رسد که وی طی فعالیت های مطالعاتی خود با اندیشمند نام آشنای دیگری به جز میرداماد استرآبادی و میرفندرسکی همکاری داشته باشد. به طور مشخص در شماری از منابع مرتبط با زندگینامه ملاصدرا به این نکته اشاره گردیده است که میرداماد، میرفندرسکی را جهت همکاری در روند مطالعاتی به ملاصدرا توصیه و معرفی نموده است.

تقریبا هیچگونه مدرک و یا گواهی موثقی از جانب اساتید ملاصدرا در رابطه با وی در دست نیست اما مطمئنا هر دو استاد (میرداماد و شیخ بهایی) تعدادی از این گواهی ها را به برخی از شاگردان خود اعطا نموده اند که شماری از آن ها بوسیله علامه مجلسی ثانی گردآوری گردیده است. با این وجود در بحارالانوار، مستندات بسیار ارزشمندی دال بر روابط صمیمانه ی وی با محوریت مطالعات تحصیلی و نیز ارادت و تلمذ معنوی او در حلقه ادبی، عرفانی و شاعرانه مشهور قزوین در قرن 17 ام وجود دارد.

این سند که در کتابخانه ملی تهران نگهداری می شود مشتمل بر یادداشت هایی منتسب به میرداماد، شیخ بهایی و ملاصدرا است که در این میان گواهی متعلق به ملاصدرا نیز به چشم می خورد. شیخ بهایی نیز در خلال برخی متون و روایاتی که از ائمه شیعه نقل نموده است، در قالب عباراتی همچون عالی ترین، برجسته ترین و مخلص ترین فرزند، با ذکاوت و محترم، از وصی و شاگرد خود، ملاصدرا نام برده است.

در دستخط دیگری، میرداماد از ملاصدرا به عنوان پسر روحانی خویش یاد می نماید. ردپای تاثیر دوگانه این استادان بر ملاصدرا را می توان در یادداشت های اولیه او یافت (که احتمالا در شیراز و به تاریخ 1016 هجری قمری نگاشته شده اند) که نمایانگر علاقه وافر وی به تصوف و بالاخص شعر و حدود صوفیانه است. با این حال نفس علاقه به صوفیان، مستلزم و موید وابستگی به حکومتی صوفیانه نیست.

از این رو ادعای بحث برانگیز علی شاه، یکی از صوفیان نامی فرقه نعمت الهی مبنی بر اینکه ملاصدرا یکی از صوفیان فرقه نوربخشی بوده است، مردود شمرده شده و قابل اثبات نخواهد بود.

ملاصدرا پس از اتمام دوران تحصیل و احتمالا به سبب مرگ پدرش در سال1010 هجری قمری با هدف کار و تکمیل مطالعات خود به شیراز بازگشت اما هنگامی که با انتقاد، بی مهری و مخالفت از جانب شهری مواجه شد که گویی ارزش و اعتبار مطالعات فلسفی را از یاد برده بود، به “کهک”روستای کوچکی واقع در حومه شهر قم عزیمت نموده و به مراقبه و و تحقیق و تفحص پیرامون پرسش های بنیادین خود و نیز آغاز تدوین و تالیف شماری از آثار اصلی خود از جمله کتاب مشهور و فلسفی ” الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه” پرداخت (حکمت متعالی طی سفرهای چهارگانه عقل که عموما اسفارالاربعه خوانده می شود).

دوران عزلت نشینی ملاصدرا حدود 5 سال به طول انجامید و او پس از این دوره به حیات عادی و مشاغل روزمره خود در قم نظیر آموزش، نگارش، دیدار و همکاری مطالعاتی با میرداماد در اصفهان (تا زمان مرگ وی در سال 1040) و گذران عمر در املاک خانوادگی خود در شیراز می پرداخت. مطالب مندرج در برخی منابع مکتوب از حیات مسافرگونه او تا سال 1040 هجری قمری حکایت دارد. ملاصدرا از رابطه عمیقی با میرداماد برخوردار بوده و تا مقطعی که دیدگاه های شخصی وی دستخوش تحول گردید، به حمایت و تایید آراء و اندیشه های استاد خود می پرداخت.

میرداماد همواره در مقام مراد و مرشد ملاصدرا باقی ماند. برخی تعالیم وی در خلال شماری از نامه های مبادله شده میان آن دو تبیین گردیده است. ملاصدرا در نامه ای از شیراز به تاریخ سال 1018هجری قمری میرداماد را رسول و پیام آور فضل به قلوب آگاه، عقل یازدهم، مردی مسلط بر مبانی نظری و عملی علوم، ارباب (سید) فلاسفه و نجیب ترین محققان و اندیشمندان تمدن اسلامی خطاب نموده است.

در نامه ای احتمالا از قم و به تاریخ 1037 هجری قمری، ملاصدرا به ابراز گلایه از فراغ و دوری از میرداماد و اظهار نگرانی نسبت به سلامت جسمانی میرداماد پرداخته، او را مرشد و ارباب (سید) خطاب نموده و می افزاید: خداوند سایه خود را به واسطه حفظ وجود نجیب او (میرداماد) که روشنی بخش قلوب مریدان معنوی و روحانیون است بر سر  شاگردان جدامانده اش حفظ نماید.

 ملاصدرا طی دوران اقامت در قم چندین فیلسوف و عالم برجسته را تربیت نمود که مشهورترین آنان عبارتند از محسن فیض کاشانی (که بنا بر مندرجات رساله وی (شرح صدر) در خلال سال های 1030-1038در محضر ملاصدرا به تحصیل  می پرداخت) و عبدالرزاق لاهیجی ملقب به فیاض لاهیجی که هر دو به تعبیری فرزندخواندگان ملاصدرا به شمار می رفتند.

از میان دیگر مریدان او می توان به فیلسوفانی همچون حسین تنکابنی و محمدرضا آقاجانی اشاره نمود. بنا به برخی احتمالات، ملاصدرا پس از عزیمت به شیراز ازدواج نموده و برخی منابع از دختر میرزا ضیاءالدین محمد راضی به عنوان همسر وی نام برده اند. ملاصدرا به عنوان مردی نسبتا متمول دارای 6 فرزند و خانواده ای بزرگ مشتمل بر شماری از شاگردان و محافظین و ملازمین وی بود.

نخستین فرزند او ام کلثوم متولد 1019هجری قمری بود که در قم به عقد فیاض لاهیجی درآمد. دیگر فرزند وی زبیده به سال 1024 در قم متولد شده و در نهایت با فیض کاشانی ازدواج نمود و سومین دختر او نیز معصومه نام داشت که به سال 1033 در قم دیده به جهان گشود و در نهایت به عقد یکی دیگر از شاگردان ملاصدرا به نام قطب الدین محمد نیریزی درآمد (هیچگونه منابع و اطلاعات موثقی در رابطه با وی موجود نیست).

ملاصدرا همچنین دارای 3 فرزند پسر با نام های ابراهیم (متولد1021در قم) نظام الدین احمد(متولد 1031 در کاشان و متوفی به سال 1074در شیراز) و محمدرضا بود (پسر کوچکتر که در مورد وی اطلاعات چندانی در دست نیست) که هریک در مسیر فکری و عملی خود به تحصیل و گذران حیات پرداخته اند.

صدرالمتالهین در سال 1040 و مطابق برخی روایات بنا به درخواست یکی از شاگردان اسبق خود به نام امام قلی خان، فرماندار قدرتمند فارس و فرزند غلام الله وردی خان یکی از نظامیان بلند پایه شیراز جهت اقامت دائم به زادگاه خود عزیمت نمود.

مدرسه خان شیراز بوسیله پدر امام قلی خان  و در سال 1024 هجری قمری مشخصا با هدف آموزش علوم و فلسفه تاسیس گردیده بود. بنابر این ملاصدرا از جمیع جهات گزینه ای مناسب جهت تدریس در آن به شمار می رفت و احتمالا از بدو تاسیس نیز در این مدرسه به حرفه آموزش اشتغال داشت.

وی اثر مشهور خود الاسفار الاربعه را نیز به سال 1038 هجری قمری در شیراز تالیف نمود. طی همان سال نیز مسافر و مستشرقی انگلیسی تبار به نام سر توماس هربرت در باب وی نوشته بود: “حقیقتا شیراز دارای مدرسه و مکتب علمی معتبری است که شهرتی به وسعت ایران دارد و در آن به تدریس فلسفه، نجوم، فیزیک، شیمی و ریاضیات می پردازند.

واپسین دوران حیات ملاصدرا دوره ای بسیار پربار تلقی شده و او به عنوان یک مرشد و استاد از ارج و احترام بسزایی در شهر خویش برخوردار بود. وی پس از طی عمری پرثمر و اعجاب انگیز به تاریخ 1050 هجری قمری در شهر بصره و طی هفتمین سفر خود به مکه درگذشت (شواهد و مستندات دقیقی پیرامون تاریخ وفات وی در دست نیست).

محمد علم الهدی، پسر فیض کاشانی و از نوادگان ملاصدرا، تصریح نموده است که وی به سال 1045 در شهر بصره فوت نموده و در حرم امام نخست شیعیان -علی بن ابی طالب- دفن گردیده است که این تاریخ با توجه به تاریخ تکمیل  آخرین آثار ملاصدرا به وضوح قابل تایید است.

منزل ملاصدرا در کهک قم
منزل ملاصدرا در کهک قم

 

 

آثار صدرالمتالهین

ملاصدرا بیش از 45 اثر تالیف نموده است.کتاب مشهور وی الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة که تحت عنوان اسفار الاربعه شناخته می شود، یکی از مهمترین آثار حوزه ی فلسفه و الهیات است که به جای تبعیت از طبقه بندی های سنتی و مرسوم فلسفی (بر مبنای منطق، فیزیک و متافیزیک) مبتنی بر نوعی استعاره عرفانی با محوریت سفر روح در جهان بی کران آفرینش است. از این رو به نام سفرهای 4 گانه نیز شهرت یافته است.

ملاصدرا نگارش این اثر را به تاریخ 1015هجری قمری در کهک قم آغاز نموده و به تاریخ 1038هجری قمری در شیراز به اتمام رساند. مرحله نخست سفر از خلق بسوی حق است که جوینده را به کند و کاو مبانی فکری  به منظور درک ابعاد گوناگون فلسفه نظیر تشریح اهمیت و تعاریف اساسی فلسفه و ماوراءالطبیعه وادار می نماید.

طی این سفر، جوینده از چندگانگی ماهیت پدیده ها و موجودات به سوی آگاهی از ماهیت یگانه و ذات حقیقی جهان گام برمی دارد. سفر دوم عزیمتی از حق بسوی حق و به وسیله حق، مشتمل بر آموزه هایی پیرامون ماهیت خدا، خصایص الهی و به طور مشخص مبتنی بر نظریه مشهور ملاصدرا پیرامون اثبات وجود خدا است.

این مرحله به جذب عارف و جوینده درون ذات مقدس الهی یا به تعبیری گذار از خود می انجامد. مرحله سوم نیز، سفر از حق بسوی خلق و بوسیله حق است که به رابطه میان خداوند و جهان، طبیعت، مخلوقات، زمان و تشریح کلیه مقولات هستی شناختی جهان مادی می پردازد. این مرحله از منظر عارف و جوینده همانند رجعتی به سوی تشکیک، تردید و آرمان تحقق رسالت وجودی و تعالی اخلاقی در این جهان است.

عزیمت نهایی سفر از خلق بسوی خلق و بوسیله حق نیز توصیفی در باب روانشناسی انسان با تمرکز بر رستگاری بشر و معادشناسی است که بیش از سایر گفتمان های عقیدتی و مذهبی، از سوی تفکر شیعی 12 امامی مورد تاکید و تفسیر واقع گردیده است.

مرحله غایی از سفری عرفانی با هدف ادراک این حقیقت که تمامی موجودات و پدیده های جهان آفرینش، به مثابه کلیتی واحد و یکپارچه نمایانگر وحدت هستی شناختی ذات الهی است و از سوی دیگر نیز میل بازگشت انسان به اصالت وجودی خویش را که همانا تبلوری عینی و زمینی از وجود خدا است تبیین می نماید.

اسفارالاربعه ملاصدرا یکی از منابع اصلی تاریخ فلسفه اسلامی است که طیفی جامع مشتمل بر شماری از دیدگاه های مکتب ابن سینا، مبانی ماوراءالطبیعه و صوفیانه ابن عربی، نقدهایی بر گفتمان ابن سینایی که از سوی اندیشمندانی چون سهروردی مطرح گردیده اند و مواضع برخی دیگر از فلاسفه و اندیشمندان شهیر شهر شیراز همچون غیاث الدین منصور دشتکی و شمس الدین محمد کفری را نیز در برمی گیرد.

سایر آثار وی مانند الحکمه العرشیا(حکمت عرش و تخت) و الشاهد الربوبیه(شاهدان الهی) عمدتا متمرکز بر الهیات فلسفی هستند. اثر دیگر او المشاعر(الهامات و ذهنیات) به عنوان چکیده و برآیندی مختصر از آراء و نظریات ملاصدرا در بخش نخست کتاب اسفار الاربعه نگاشته شده است.

ملاصدرا به عنوان متفکری مذهبی، مشتاق آشنایی با میراث ادبیات دینی بوده و 3 اثر پیرامون هرمنوتیک قرآن را به مثابه مقدمه ای بر تفاسیر و نظریات ناتمام عرفانی و فلسفی خویش در قالب مفاتیح الغیب، اسرارالآیات و متشابهات القرآن به رشته تحریر درآورده است. او همچنین در مقام متفکری شیعی، تفسیر مختصر و ناتمامی از مبانی اصول کافی اثر کلینی ارائه نمود. به علاوه چندین رساله با محوریت رستاخیز، ماهیت دانش، منطق و رابطه میان ذات و وجود از ملاصدرا برجای مانده است.

 

پانویس ها


[1]– سید حسین نصر؛ فیلسوف معاصر

[2]– هنری کوربن؛ فیلسوف و ایرانشناس فرانسوی

* منبع
MOLLĀ ṢADRĀ ŠIRĀZI
www.iranicaonline.org

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

دکمه بازگشت به بالا
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.