سینمای ایرانفرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

سعدی سینمای ایران

نگاهی به زندگی و آثار علی حاتمی به مناسبت 23 مرداد زادروز ایشان

مادر: سر شام گريه نكنين، غذا رو به مردم زهر نكنين. سماور بزرگ و استكان نعلبكي هم به قدر كفايت داريم، راه نيفتين دوره در و همسايه پي ظرف و ظروف. آبرو داري كنين بچه ها، نه با اسراف. سفره از صفاي ميزبان خرم مي شه نه از مرصع پلو. حرمت زنيت مادرتون رو حفظ كنين. محمد ابراهيم، [گوشت قيمه را] خيلي ريزش نكن مادر، انوقت ميگن خورشتشون فقط لپه داره و پياز داغ.
محمد ابراهيم (محمدعلي كشاورز): لغز بخونن طعنه رو پهنه مي كنم مي كوبم تو ملاجشون. دكي اينو.

دیالوگی از فیلم مادر ساخته علی حاتمی

مترجم: سروش نقی زاده

علی حاتمی فیلمنامه نویس و کارگردان شهیر ایرانی (1375-1323تهران) است. پدرش حروفچین و مادرش خانه دار بود. حاتمی در سنین پایین به لطف حمایت های عموهای خود خیلی زود وارد عرصه موسیقی و فیلم شد. پس از گذراندن کارگاه های فیلمنامه نویسی در دوران دبیرستان به تحصیل در رشته هنر های نمایشی در دانشگاه تهران پرداخت و در سال 1343 با مدرک لیسانس کارگردانی فارغ التحصیل شد.

حاتمی دوران حرفه ای کار خود را با نوشتن نمایشنامه های مختلف بر اساس داستان های کهن ایرانی و نیز متن نویسی برای آژانس های تبلیغاتی شروع کرد. در سال 1345 به عنوان متن نویس فیلم و سریال به استخدام تلویزیون ملی ایران در آمد و متنی برای یک فیلم کوتاه به نام “حماسه عشقی شب جمعه” نوشت.

سپس او با همکاری جواد طاهری در نقش نویسنده و کارگران در قسمت اول یک برنامه کودک ظاهر شد که خود در آن نقش اصلی برنامه به عنوان یک خرگوش را ایفا کرد. البته آن مجموعه کودکان هرگز تولید نشد.


سینما در اندیشه حاتمی


حاتمی در میان اساتید سینمای ایران به عنوان داستان سرای قهار در موضوع زندگی و عشق در عهد دیرین شهرت دارد. دوازده فیلم و سه مجموعه تلویزیونی او بیانگر همین اشتیاق و درک دقیق او از این موضوعات است که حاتمی در این فیلم ها و سریال ها تصویری عاشقانه از زمان های از یاد رفته، همراه با رنگ و بوی قویِ نوستالژی ساخته است.

برخلاف سایر فیلمسازان ایرانی، فیلم در دیدگاه او جایگاهی مستقل نداشت. او یک بار گفته است که نمی خواهد چیزی برای سینما و فیلمسازی به دست آورد و دوباره همان را به خورد سینما بدهد. در عوض او تلاش کرد تا این هنر غربی را با نسخه متفاوت ایرانی سرشار از عشق و سخن (کلمات) جایگزین کند.

همچنین او با وقایع نوین جامعه نیز کاری نداشت. حاتمی عمدتا از صحنه های ایستا بهره می گرفت و از حرکت دادن دوربین خود ابا داشت. ثبات صحنه او- که معمولا مورد نقد مدافعان هنر خالص سینما قرار می گرفت – و همراه شدن آن با دقت بی نظیر در جزئیات،گاهی صحنه های او را به نقاشی های دلپذیر بدل می ساخت. حاتمی به خود نام فرش باف را داده بود.

قیاس او – که به طور صحیحی نقش پردازی خیره کننده حاتمی را توصیف می کند – که همیشه با هنر شعر ایرانی تزئین شده بود نشانه تعهد عمیقش به سنت های هنرمندانه ایرانی بود.با تمام علاقه حاتمی به شخصیت ها و وقایع سیاسی و اجتماعی شکل دهنده تاریخ ادوار قاجار و پهلوی، فیلم های حاتمی در قید به تصویر کشیدن دقیق وقایع تاریخی و تعهد به آنان نبوده است.

او نگاهی خلاقانه به تاریخ داشت، نگاهی که بواسطه آن مورد حمله و نقدهایی قرار می گرفت. پاسخ او به منتقدین یادآوری هدف او از به تصویر کشیدن حقایق تاریخی به جای وقایع تاریخی بود. تصویرسازی او از انقلاب مشروطه دوران 1285 تا 1290 و نقش کلیدی ستارخان در آن، حاتمی را با اتهامات شدید دستکاری وقایع تاریخی، مواجه کرد. حاتمی با ذکر این موضوع که او تاریخدان نیست بلکه علاقمند به تصویر کشیدن ابعاد شخصیتی انسان و گشت و گذار در آنان است، از کار خود دفاع کرد.

 

عشق های ممنوعه؛ درون مایه آثار حاتمی


در سال 1349، حاتمی دو قصه کهن ایرانی به نام های حسن کچل و چهل گیس را به متنی در مورد عشقی مسحور کننده برای اثر موزیکال خود، حسن کچل، تبدیل کرد. این اثر، اثری ورای کارهای محبوب اما پیش پا افتاده موزیکال ایرانی پیش از خود بود که عمدتا از داستان های هندی، عربی و آمریکایی سرچشمه می گرفتند.

با ساخت حسن کچل و فیلم سوم خود بابا شمل، حاتمی موفق به ایجاد نوع جدیدی از اثر موزیکال شد. این کار با عناصر فرهنگی و سنت های کهن ایرانی غنی شده و یادآوری از سبک های سنتی هنرهای نمایشی ایرانی که از تعزیه تا روحوضی متغیراند، بود.

در حقیقت حسن کچل داستان پسر بچه فقیری است که اسیر عشق یک دختر زیباروی در سحر دیو شده است. تقریبا تمام شخصیت های اصلی فیلم های حاتمی – پیش از انقلاب اسلامی ایران – گرفتار عشق می شوند ولی در اسارت مرزهای اخلاقی دنیای شان هستند که به نظر از آنان گریزی ندارند. فیلم دوم او، طوقی داستان مردی کم عقل است که عاشق زن جوانی می شود که قرار است با عمویش ازدواج کند.

بابا شمل یکی دیگر از داستان های مثلث عاشقانه حاتمی بود که درباره دو مرد است که عاشق یک نفر می شوند. در قلندر، شخصیت اصلی داستان مخفیانه عاشق خواهرش بود (که بعدا سانسور شد و به خواهرخوانده تغییر داده شد). خواستگار، یک کمدی تاریک، درباره یک خواستگار سمج بود که معشوقه اش با مردان دیگر ازدواج می کرد و در نهایت درخواست ازدواج خواستگار وفادارش را در لحظه مرگش قبول کرد.

سوته دلان که به موضوع یک مرد جوان بدریخت و عقب افتاده که ندانسته عاشق یک تن فروش می شود می پردازد. انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 و روی کار آمدن مذهبیون رادیکال، بر سینمای ایران تاثیرش را گذاشت و موضوع اصلی فیلم های حاتمی که عشق های ممنوعه و دست نیافتنی بودند، ممنوع اعلام شدند. او سپس به پروژه مجموعه تلویزیونی اش که قبل از انقلاب در ذهنش بود روی آورد که در آن موقع به آن نام جاده ابریشم را داده بود.

این مجموعه با نام جدید هزار دستان، داستانی حماسی درباره فتنه های سیاسی ایران در دهه های سی و چهل طی مدت هشت سال ساخته شد. برای ساخت صحنه های مناسب برای این پروژه، او با دردسرهای فراوان گروهی از معماران و بنایان را در ساخت شهرک سینمایی به نام “تهران قدیم” رهبری کرد. این شهرک همچنان پابرجا است و یکی از میراث های ماندگار حاتمی است که هنوز برای فیلم برداری های صحنه های تاریخی از آن استفاده می شود.

علی حاتمی

در بین وقفه ها و فاصله های بوجود آمده در ساخت این مجموعه عظیم، حاتمی به ساخت چندین فیلم مشغول شد: “حاجی واشنگتن” که درباره اولین سفیر ایران در واشنگتن حاجی حسینقلی صدرالسلطنه است، “کمال الملک” که راوی زندگی و هنرمندی هنرمند عصر قاجار و فیلم “جعفر خان از فرنگ برگشته” که در سال 1366 پخش شد.

فیلم جعفر خان از فرنگ برگشته با بازی حسن مقدم هزلی درباره نبرد میان سنت گرایی و مدرنیسم در ایران بود که حاتمی به عنوان اولین فیلم کمدی بعد از انقلاب ساخت. اختلافی تلخ میان حاتمی و تهیه کننده اش علی عباسی منجر به استخدام یک کارگردان دیگر به نام محمد متوسلانی شد که موضوع داستان جعفر خان را به طور کامل تغییر داد.


دو فیلم آخر حاتمی به عنوان بهترین های او شمرده می شوند: مادر (1368) که تصویرگر خانواده ای ناسازگار است که بنا به خواسته مادر در حال مرگ خود دور یکدیگر جمع شده اند و نیز دل شدگان (1370) که داستان غم انگیز یک گروه نوازنده دوران قاجار و سفر آنان به پاریس برای ضبط آهنگ خود است.

مرگ از وقایع غالب این دو فیلم بود و در چند سال بعد، حاتمی به دلیل ابتلا به سرطان و در حالی که مشغول به تهیه فیلمی درباره زندگی غلامرضا تختی بود، دار فانی را وداع گفت. مراسم ختم او که خیل قابل توجهی از همکاران و طرفداران را با خود به خیابان آورد، تبدیل به یکی از بی سابقه ترین ادای احترامات به یک هنرمند در تاریخ ایران شد.

همسر او زری (زهرا) خوشکام قبل از انقلاب یکی از هنرمندان پرکار سینما بود و دختر او لیلا که در فیلم ها و سریال های پدر به عنوان هنرمند کودک ظاهر می شد، امروزه از مطرح ترین هنرمندان سینمای ایران به شمار می روند.

 

منبع


این نوشتار ترجمه و تلخیصی است از:
ALI ḤĀTAMI
www.iranicaonline.org

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.