فرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

اندیشه های شاعرانه

نگاهی به زندگی پروین اعتصامی به مناسبت 25 اسفند زادروز ایشان

سیر، یک روز طعنه زد به پیاز // که تو مسکین چقدر بد بوئی

گفت، از عیب خویش بی‌خبری // زان ره از خلق، عیب میجوئی

گفتن از زشتروئی دگران // نشود باعث نکوروئی

تو گمان میکنی که شاخ گلی // بصف سرو و لاله میروئی

یا که همبوی مشک تاتاری // یا ز ازهار باغ مینوئی

خویشتن، بی سبب بزرگ مکن // تو هم از ساکنان این کوئی

ره ما، گر کج است و ناهموار // تو خود، این ره چگونه میپوئی

در خود، آن به که نیکتر نگری // اول، آن به که عیب خود گوئی

ما زبونیم و شوخ جامه و پست // تو چرا شوخ تن نمیشوئی

پروین اعتصامی، دیوان اشعار، مثنویات، تمثیلات و مقطعات، نکوهش بیجا

www.ganjoor.net

مترجم

نگین مقدم

پروین اعتصامی متولد 25 اسفند 1285خ در تبریز، دختر روزنامه نگار ایرانی، یوسف اعتصامی بود. بر اساس گفته ی لغت نامه ی دهخدا، نام او رخشنده بود. در سال های ابتدایی عمرش به همراه خانواده به تهران نقل مکان کرد که در آن جا علاوه بر تحصیل در مدارس رسمی، زبان عربی و ادبیات فارسی را زیر نظر پدرش فرا گرفت.

همچنین پروین در مجالس ادبی که در منزل پدری اش برگزار می شد، با تعدادی از شاعران و ادیبان به نام آن زمان ملاقات کرد. پس از اتمام تحصیلاتش در مدرسه ی دخترانه ی امریکایی بثل[1] در سال 1302، برای مدتی به تدریس در همان مدرسه مشغول شد.

در سال 1304 از پروین درخواست شد تا به طور خصوصی به ملکه ی جدید پهلوی، تدریس کند ولی او این درخواست را نپذیرفت. اعتصامی در سال 1312، با پسرعموی پدرش ازدواج کرد و به کرمانشاه رفت. اما پس از ده هفته به خانه بازگشت و ازدواجش منتفی شد.

در فاصله ی 1316 تا 1317 برای چندین ماه در کتابخانه ی مرکز تعلیم اساتید ” دانش سرای عالی ” کار کرد. مرگ پدر پروین در سال 1316، موجب شد تا او حامی عاطفی اش را از دست بدهد. مرگ ناگهانی پروین درست سه سال بعد از فوت پدرش، کشور را در شوک عظیمی فرو برد. پروین اعتصامی در نزدیکی قبر پدر در قم به خاک سپرده شد.

پروین؛ استعداد شاعری

پروین اعتصامی شاعر
پروین اعتصامی شاعر

پروین تنها هفت یا هشت سال داشت که استعدادش در شاعری را نشان داد. با تشویق های پدرش، قطعاتی از اشعار غربی را به فارسی برگرداند. اولین اشعار شناخته شده ی پروین که در فاصله ی بین سال های 1299 و 1300 در ماهنامه ی پدرش بهار به چاپ رسید، بلوغ فکری و مهارت او را در ادبیات به خوبی نشان داد.

اولین تألیف دیوانش با 156 شعر، با مقدمه ای از محمد تقی بهار در سال 1314 به چاپ رسید. چاپ دوم این کتاب با فاصله ی کوتاهی بعد از مرگش در سال 1320 و با ویرایش برادرش – ابوالفتح اعتصامی – و مقدمه ی محمد تقی بهار منتشر شد. این کتاب شامل 209 شعر در قالب های مثنوی، قصیده، غزل و قطعه بود که در مجموع به حدود 5696 بیت می رسید.[2]

اشعار پروین هم از نظر ساختار و هم از نظر محتوا، از الگوی سنتی پیروی می کند. اعتصامی احتمالا به دلیل روابط خانوادگی و اجتماعی محدود و محافظه کارانه اش، از تغییرات الگوهای اشعار فارسی بی خبر بود. در دیوان او 42 قصیده و قطعه ی بی نام وجود دارد که عمدتا مفاهیم فلسفی و پند دهنده دارند؛

مانند آن چه که در اشعار ناصر خسرو و ثنایی می بینیم. تعدادی از قصیده های او نیز با الگو گرفتن از منوچهری در مدح و توصیف طبیعت نگاشته شده اند. پروین در اشعارش از بذله گویی استفاده نمی کرد. به دلیل ذات خجالتی و منزوی اش، هیچ گاه احساسات خود را در مورد عشق و هوس بیان نکرد. با این اوصاف، تعداد کمی از اشعار او در قالب غزل سروده شده اند که از آن ها می توان به غزل “آرزوها” اشاره کرد. همچنین “سفر اشک” بدون شک یکی از بهترین اشعار سروده شده به زبان فارسی است.

محتوا و مضامین اشعار پروین

حکایات و اشعار نزاعی یا مناظره ها، بخش اعظم دیوان پروین را شکل می دهند. نبوغ او در این زمینه خودش را به خوبی نشان می دهد که نمونه ی بارزی از اشعار لطیف فارسی است. پروین تقریبا 56 مناظره و 75 حکایت، افسانه و تمثیل خلق کرده است.

او از زنان و  مردان با پیش زمینه ی فرهنگی متفاوت، دسته ی گسترده ای از حیوانات، پرندگان، درختان و گل ها، عناصر طبیعی و کیهانی، زندگی روزمره و مفاهیم اختصاری شعر سروده است که هر یک را با ایده های ناب و تازه ی خود به خوبی شخصی سازی کرده است.

پروین در اشعارش آینه ی تمام نمایی از روابط اجتماعی و تعهدات اخلاقی را به مخاطب نشان می دهد. به همین ترتیب در صحبت هایش، شکوهمندانه افکار خود را در ارتباط با زندگی و مرگ، عدالت اجتماعی، اخلاقیات، تحصیل و اهمیت تحصیلات عالیه بیان می کند.

او از تغییرات و رویدادهای جاری در زمان خودش حرفی به میان نمی آورد. تنها موردی که در اشعارش به آن اشاره می کند، کشف حجاب زنان در سال 1314 است. با این وجود، اندوه درونی پروین از رکود اقتصادی در اشعار او کاملا مشهود است. نبودن عدالت اجتماعی، فقر و رنج سالمندان و یتیمان، نیروی محرکه ی سرودن برخی اشعار او بوده است.

پروین معمولا در تمثیل ها و مناظره هایش از مخلوقات پویا و غیر پویا برای نشان دادن نارضایتی و اعتراض اجتماعی اش استفاده می کرد، بدون این که ظن سیاسی برانگیزد. او اغلب در این اشعارش از ذات آرام و لطیفش فاصله گرفته و لحن تند و خشمگینی به خود می گیرد. پروین حتی پادشاهان را نیز از زیر تیغ منتقدانه اش قرار می دهد. به عنوان نمونه در یکی از شعرهایش می گوید که تاج گلی که در دست های کودکی است، از تاج پادشاهی پایدارتر است. یا در شعری دیگر، پیرزنی به یکی ازهمراهان شاه می گوید:

مارا به رخت و چوب شبانی فریفته است            این گرگ سال هاست که با گله آشناست

آن پارسا که ده خرد و ملک، رهزن است          آن پادشا که مال ز رعیت خورد گداست

بر قطره ی سرشک یتیمان نظاره کن               تا بنگری که روشنی گوهر از کجاست

 این شعر در سال 1299 سروده شده و هیچ اشاره ی مستقیمی به رضا شاه ندارد.[3] به نظر می رسد که پروین “نغمه ی صبح” را در ارتباط با سلطنت پر از وحشت رضا شاه در اوایل به قدرت رسیدن او سروده است. با این وجود، این گونه واکنش های تند به اوضاع آشفته و غمگین کشور، تنها بخش کوچکی از اشعار او را تشکیل داده است.

دغدغه ی اصلی اشعار  پروین حول موضوع حقایق اساسی وجود، با گوشه چشمی به سرخوردگی انسان در اعتقاد به سرنوشت می چرخد. با این اوصاف، او هم چنان مدافع  تعلق خاطر به کار و فعالیت می ماند؛ چیزی که در دیدگاه شاعر پایه و اساس وحدت زندگانی است.

دانش پروین از شعر فارسی، به غنی شدن اشعارش بسیار کمک کرده است. هم چنین از ادبیات عنصری، انوری، نظامی، رومی و سعدی بسیار بهره برده است. پروین هم چنین تحت تأثیر افسانه های “ازوپ”[4] و “ژان دولا فونتن”[5] بوده است. ترجمه های پدرش از نوشته های هراشیو اسمیت[6] و آرتور بریزبن[7]، درهای تازه ای از نگارش را به روی او گشود. اما بخش غالب حکایات او را مخلوقات و شخصیت های خلق شده بوسیله ی خودش تشکیل می دهند. حتی در اشعار الهام گرفته اش از دیگران، روح و شخصیت پروین کاملا در آن ها ادغام می شود.

پانویس ها


[1]– Bethel

[2]– گفته می شود که پروین تعدادی از اشعار غیر دلخواهش را سوزانده است

[3]– این شعر به وضوح از یکی از اشعار ” انوری” الهام گرفته شده است

[4]– نویسنده یونان باستان؛ قرن 7 پیش از میلاد (Aesop)

[5]– نویسنده فرانسوی قرن 17 (Jean de La Fontaine)

[6]– شاعر و داستان نویس انگلیسی  (Horace Smith)

[7]– نویسنده و ویراستار امریکایی (Arthur Brisbane)

برچسب ها

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.