تاریخ ایرانتاریخ و اندیشهتیتر اول

هویت ملی پس از اسلام

نگاهی به هویت ایرانی پس از اسلام ( قسمت هشتم)

بعضی از علما گفته اند که در کتب غیرمشهوره روایت کرده اند که در وقت تحویل این دعا را بسیار بخوانند و بعضی گفته اند که سیصد و شصت مرتبه بخوانند و دعا این است: یا محول الحول و الاحوال حول حالنا الی احسن الحال و در روایت دیگر دعا چنین است: یا مقلب القلوب و الابصار یا مدبر اللیل و النهار یا محول الحول و الحوال حول حالنا الی احسن الحال.

زهره زرشناس، محسن جعفری. نوروزیه و نوروزیه نویسی در عصر صفوی. جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. سال سوم، شماره دوم، پاییز و زمستان 1391. ص 75.

زهرا ناگهی ترجمه و تلخیص: زهرا ناگهی

در هفت قسمت پیشین “هویت ملی پس از اسلام”، به بررسی این مهم در دوران حکومت های مختلف پرداختیم. در قسمت هشتم ضمن ارزیابی نوروز و عاشورا در عصر صفوی، به بررسی دو رکن باورهای ملی و دینی در این دوران می پردازیم.

 

بزرگداشت نوروز و عاشورا

بزرگداشت وقایع تاریخی در جوامع پیش از مدرن ابزاری مهم برای اتصال حافظه جمعی با هویت ملی محسوب می شود. بزرگداشت‌ رویدادهای مهم فرهنگی در مکان‌های تاریخی، نشانگر این مهم است. بر اساس مستندات  موجود می توان گفت دو رویداد نوروز و عاشورا بیشترین اهمیت را در بازسازی هویت ایرانی در طول تاریخ ایران پس از اسلام بویژه زمان حکومت صفویان داشته اند.

هنگامی که عاشورا با جشن‌های نوروز و مهرگان همزمان می‌شد، جشنواره‌های ملی در روز بعد از آن برگزار می گردید. جشن‌های نوروز در 21 مارس سال 1611 همزمان با روز جمعه 6 محرم 1020 رخ داده است، روزی که شیعیان شهادت امام حسین را گرامی می‌دارند. شاه عباس هر دو روز را مقدس شمرد. در روز عاشورا عزاداری کرد و نوروز را در روز بعد جشن گرفت.

عظمت جشن نوروز سال 1611 به خوبی در تاریخ‌نامه عباسی نشان داده شده است: “سپس شاه دستور داد جشنی بزرگ در باغ نقش جهان برای تمام طبقات جامعه برگزار شود. به هر گروه جایگاه اختصاصی در باغ اختصاص داده شده بود، و چادرهای طلایی و سایبان‌های ابریشم برقرار کردند. سایبان‌ها به روش‌های قابل توجهی با چراغ تزئین شده بودند.”

این بزرگداشت‌های دوگانه در دوران حکومت صفویان تثبیت شدند و در کنار یکدیگر پایه و اساس هویت ایرانی- شیعه را برای بیش از 500 سال پایه‌گذاری کردند. به عنوان نمونه بزرگداشت شهادت حسین بن علی (امام سوم شیعیان) شباهت‌های زیادی با شهادت سیاوش (سوگ سیاوش) در اساطیر فارسی پیش از اسلام دارد.

با توجه به این امر که این دو آئین ویژگی‌های مشترک و اساسی بسیاری دارند، برخی از نویسندگان اظهار کردند که ممکن است عاشورا به تدریج جایگزین عزاداری برای سیاوش شده باشد.[1] در حقیقت ممکن است شباهت‌های موجود در این دو مراسم، محبوبیت فراگیر عاشورا در بین ایرانیان را توضیح دهد.

نوروز در عصر صفویان
نوروز در عصر صفویان

همان‌طور که احسان یارشاطردر مقایسه‌ این دو آئین نتیجه‌گیری کرد: “شهادت امام حسین و یارانش، توضیح و تفصیلی از نمایش عزاداری در سنت فارسی شد و مهم‌ترین ویژگی این رسم دیرینه را به ارث برد که ریشه‌های عمیقی در روح ایرانی داشته است.”

درحالی‌که عاشورا ویژگی‌های اساسی آئین سیاوش را به ارث برده است، نوروز با ایجاد تعدادی سنت منتسب به امامان شیعه از دوران آل‌بویه تا صفویان، مشروعیت دینی پیدا کرد. روایات تاریخی مرتبط با نوروز بیانگر این مهم است که برخلاف مخالفت حامیان مشروعیت اسلام، ایرانیان به برپایی جشن نوروز از ورود اسلام تا زمان حال ادامه داده اند.

زمانی که تشیع در دوران حکومت صفویان به طور رسمی مذهب دولتی اعلام شد، آئین نوروز و عاشورا دو بال اساسی جشن‌های دستگاه قدرت را تشکیل دادند. دو مورد از روایات متعددی که در بحارالانوار در مورد بزرگداشت نوروز ارائه شده است از اهمیت اساسی برخوردار است.

یکی از این دو مورد منسوب به امام جعفر صادق است با مضمون مقدس شمردن جشن و دیگری به امام موسی کاظم منسوب است که در آن نوروز به عنوان رویدادی غیراسلامی نکوهش شده است. یا در نمونه دیگری شخصی که با امام صادق (ع) درباره‌ نوروز دیدار کرده است نقل می کند:

“امام اهمیت نوروز را به عنوان روز تعهد انسان، نخستین روز طلوع خورشید، روز رویدادهای مختلف در زندگی پیامبران از جمله شکست دجال و مسیح دروغین” توضیح می دهند، امام معتقد است که این روز یکی از روزهای ما است [روزهای مقدس] و یکی از روزهای شیعه، که ایرانیان آن را حفظ کردند، اگرچه شما [احتمالاً اعراب] تلاش برای سرکوب کردن آن کرده‌اید.”[2]

در سمت دیگر مخالفان آئین نوروز به سنت‌هایی متکی هستند که به امام موسی کاظم منسوب است. زمانی که از خلیفه منصور خواسته شد تا درباره‌ مشروعیت آئین نوروز صحبت کند، او پاسخ داد: “من روایات پدربزرگم، پیامبر خدا را بررسی کردم و هیچ‌چیزی درباره‌ این تعطیلات پیدا نکردم.

این رسمی ایرانی است که اسلام نابود کرده است.” به هر روی از زمان شیخ طوسی، یکی از بنیانگذاران فقه شیعه در قرن 11، نماز و روزه‌ اجباری نوروز بخشی از فقه شیعه شده است اما تاریخ نوروز موضوع مباحثه دائمی بوده است.

پانویس ها


[1]– به شاهرخ مسکوب، سوگ سیاوش، صص 80-89 رجوع کنید.

[2]– مجلسی، بحارالانوار، ص 92، به نقل از والبریج، ص 83.

برچسب ها

پاسخی بگذارید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن مسدودکننده تبلیغات از ما حمایت کنید