فرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

هویت ملی پس از اسلام

نگاهی به هویت ایرانی پس از اسلام قسمت پنجم

همه عالم تنست و ایران دل // نیست گوینده زین قیاس خجل
چونکه ایران دل زمین باشد // دل ز تن به بود یقین باشد
زان ولایت که مهتران دارند // بهترین جای بهتران دارند
دل توئی وین مثل حکایت تست // که دل مملکت ولایت تست

نظامی گنجوی، خمسه، هفت پیکر

زهرا ناگهی ترجمه و تلخیص: زهرا ناگهی

در قسمت های پیشین بحث پیرامون هویت ملی پس از اسلام و بویژه واژه ایران در متون و آثار مختلف را مختصرا بررسی کردیم. در قسمت پنجم این نوشتار به بررسی مفهوم هویت ملی در عصر سلجوقیان می پردازیم.

 

هویت ایرانی در دوره سلجوقیان

هویت ایرانی در دوران حکومت سلجوقیان دستخوش دگرگونی‌های متعددی شد. در این دوره، افول حماسه فارسی و استفاده کمتر از اصطلاح «ایران» در اشعار فارسی و تاریخ‌نگاری با شکوفایی ادبیات فارسی و گسترش چیرگی زبان فارسی در جوامع اسلامی همزمان بود. با این‌حال، ادیبان فارسی مسئولیت نظارت بر سازمان‌های دولتی را برعهده گرفتند و به جهت چنین موقعیت‌ تاثیرگذاری، توانستند مجددا میراث فرهنگی ایران را احیا کنند. با به قدرت رسیدن ترک‌ها، «شمشیر» و «قلم» دوباره جدا شدند. شمشیر و قلم در دوره فرمانروایی منطقه‌ای ایرانی‌ها در دستان پارسیان متحد بودند.

در حقیقت شمشیر و قلم را می توان به طور نمادین بیانگر دو ستون اصلی حاکمیت طبقات حاکم به ترتیب «طبقه نظامی» و «طبقه اجرایی» دانست.[1] بنابراین، به قدرت رسیدن برده‌ها و قبایل ترک در قرون 11 و 12 موجب تقسیم‌بندی جدید و دوگانه  «ترک و تاجیک» و استفاده کمتر از واژه «ایران» در آثار تاریخی و ادبی این دوره شد. دوره حکمرانی ترکیه در ایران به تنهایی می‌تواند به چندین دوره مجزا از نظر هویت ایرانی تقسیم شود: دوره گذار غزنویان به همراه استمرار سنت سامانیان؛ دوره سلجوقی، عصر مغولان و تیموریان، دوره‌ای از صفویان تا اواخر قاجارها، هنگامی که هویت روشن ایرانی-شیعه براساس ادغام عناصر ترک و پارسی پدید آمد.

نکته جالب توجه در تلاش ادیبان فارسی جهت تدوین شجره‌نامه کاملی برای اتصال سلسله‌های ترک چون غزنویان و قاجار (که بر ایران حکمرانی می‌کردند) به سلسله‌های قبل از اسلام است. اگرچه سلجوقیان ایران را برای نخستین بار از زمان پیروزی اعراب، مجددا یکپارچه کردند، با این حال استفاده از واژه ایران برای نشان دادن قلمرو سلسله‌، مورد توجه قرار نگرفت. این مهم را می‌توان به بیشتر اسلامی‌شدن جامعه ایرانی و نهادینه شدن دولت اسلامی همراه با چشم‌انداز توسعه طلبی نسبت داد.

در حقیقت، سلجوقیان سیستمی مذهبی-سیاسی بوسیله ترکیب اختیار قانونی موقت سلطان با اختیار قانونی خلافت مذهبی، پایه‌گذاری کردند. نظام‌الملک نقشی اساسی در تاسیس ارتدوکسی و جهان‌شمولی اسلامی به عنوان بخش یکپارچه دولت سلجوقیان ایفا کرد. مدرسه نظامی، که به فرمان او ایجاد شده است، به پیوستگی بین دولت و موسسات مذهبی، هم‌چنین به تقویت موقعیت حکومت مدنی و مردان اهل قلم در مقابل مردان اهل شمشیر در دولت اسلامی کمک کرده است.

ادیبان فارسی، که هم در سنت ادبیات فارسی و هم در حقوق اسلامی در این مدارس تحصیل می‌کردند، در طی قرون به عنوان نماینده دولتی در حکومت های مختلف اسلامی، به خدمت خود ادامه دادند. افزون بر این مسئول انتشار زبان و فرهنگ فارسی در سراسر جهان اسلام بودند.

به اصل سخن بازگردیم. گرچه استفاده از «ایران» در تاریخ‌نگاری فارسی کاهش یافته بود. اشاره به «ایران» یا حتی «تاجیک» را می‌توان در آثار مورخان از جمله تاریخ سلسله سلجوقی از بنداری اصفهانی (فوت، 1100) یا سیرت جلال‌الدین منکبرنی یافت. افول ادبیات حماسی فارسی و جایگزین نهایی آن بوسیله حماسه‌های اسلامی یا افسانه‌های ترکیبی از ایرانی و اسلامی باید به عنوان ویژگی مشخص این دوره در نظر گرفته شود. این ترکیب، تحولات بعد از مغول و صفویان را نشان می‌دهد. به عنوان نمونه “علی‌نامه” که شامل طرد ضمنی و صریح حماسه‌های ایرانی است که به نقل از سخنان تعلیمی از شاهنامه به همراه سخنان اخلاقی از امام علی (ع) گرد آمده است.

کاهش تعداد اشارات به «ایران» در این دوره در شعر فارسی هم آشکار است، از جمله می‌توان به دیوان سنایی و انوری اشاره کرد.  تصویری از نگرشی اسلامی متعصبانه و ضد ایرانی ممکن است در اشعار امیر معزی (فوت، 1147) و سیف الدین فرغانی مشاهده کرد (اوایل قرن 14). امیر معزی غافل از معنی و اهمیت فرهنگی اسطوره‌ها و افسانه‌ها، فردوسی را به دروغ‌گویی و اغراق‌های غیرواقع‌بینانه در رفتار رستم متهم کرد (دیوان امیر معزی، ص 286). در مقابل سعدی نسبتا از عملکرد اجتماعی افسانه آگاه بود، او نوشت:

«مبارزه‌طلبی‌های سوء‌استفاده‌گرایانه رستم و اسفندیار به صورت حکایت روایت می‌شود تا موجب آگاهی حکمرانان و پادشاهان شود که این جهان به تنهایی، یادگار و بازمانده از گذشتگان است (کلیات، ص 724).

از طرف دیگر، فرغانی تا آنجا پیش رفت که بیان کند خاک و آب ایران برای عبادت مسلمان مناسب نیست زیرا پادشاهان ساسانی آن را نجس می‌پنداشتند (دیوان، ص 31). با این‌حال، حتی در این دوره، دست یافتن به آثار حماسی فارسی، از قبیل، کوش‌نامه‌ی ایران‌شاه که ده ها مرتبه به ایران اشاره کرده است، درخور توجه است. (به متینی، ص 259 رجوع شود).

هم‌چنین به «ایران» در آثار تاریخی مهمی همچون تاریخ طبرستان از ابن اسفندیار اشاره شده است. در این اثر در 6 موقعیت از ایران و در 11 موقعیت از تاجیک یاد شده است. در مجمع التواریخ در 29 موقعیت نام ایران ذکر شده است؛ محمد ابن راوندی در کتاب راحةالصدور در 17 مورد به عجم اشاره می‌کند و هم‌چنین ابن بلخی در فارس‌نامه (اوایل قرن 12) به ایران قبل از اسلام، حاکمیت آن و شکل‌گیری شهرها و رویدادهای مختلف اشاره می‌کند.

 

همچنین بخوانید: نگاهی به هویت ملی پس از اسلام قسمت چهارم

 

 

میراث ملی در روایت و حکایات عصر سلجوقیان

ظهیری سمرقندی در مجموعه «مشاوره‌های» خود از 75 پادشاه، پیامبر، خلیفه و خردمند، پندهایی از 38 افسانه ایرانی، اسطوره و شخصیت‌های تاریخی از جمشید تا سلطان سنجر (اکثرا از دوران قبل اسلام)، 30 خلفیه عرب، و 7 شخصیت یونانی، هندی و چینی ارائه می‌دهد. او با درنظر گرفتن جمشید به عنوان بیان‌گذار تمدن، کار خود را با پندها او شروع می‌کند. در همین راستا، نظامی، در حالی که به ندرت از اصطلاح «ایران» استفاده می‌کرد، در کتاب خمسه (پنج گنج) عاشقانه‌های قبل از اسلام را جاودانه کرد.

آرامگاه نظامی گنجوی
آرامگاه نظامی گنجوی

در دوره سلجوقی بود که فارسی خود را به عنوان زبان ادبی نه تنها برابر با زبان عربی حتی مهم‌تر از زبان عربی در گونه‌های ادبی خاصی از جمله شعر عرفانی تثبیت کرد.[2] اساسا در این دوره بود که فارسی، به عنوان اولین زبان میانجی در تمدن اسلامی قرون وسطایی، به عنوان ابزار فرامنطقه‌ای ارتباطات وزارتی و ادبی گسترش پیدا کرد. بر همین منوال و با گذشت زمان، چیرگی زبان فارسی در امپراتوری عثمانی، آسیای مرکزی، امپراتوری مغول در هند و جنوب شرقی آسیا پذیرفته شد.

 

همچنین بخوانید: نگاهی به هویت ملی پس از اسلام قسمت سوم

 

 

پانویس ها


[1]– ذکر یک نکته در اینجا لازم است که گروه نظامی ایرانی به عملکرد خود ادامه داد، اما به عنوان نیروی ثانویه

[2]– برای درک نقش عرفانی ادبیات در بازسازی هویت اخلاقی ایرانی به مسکوب، 1992 مراجعه کنید

برچسب ها
جشنواره" هنر برای همه"

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن