تاریخ ایرانتاریخ و اندیشهجامعهفرهنگ ایرانیمسایل اجتماعی

چهارشنبه در آتش؛بررسی تغییر در شکل و محتوای چهارشنبه سوری و پیامدهای آن

چهارشنبه در آتش

بررسی تغییر در شکل و محتوای چهارشنبه سوری و پیامدهای آن

سپهر ساغری

 

در میان جشن های ایران باستان، چهارشنبه سوری، برغم فراز و فرودهای بسیار، از معدود آیین هایی است که تا کنون در جامعه ایرانی زنده و پابرجا است. این جشن و سرور همگانی گرچه در کنه خود دوستی و زدودن کینه از دل ها را نمایندگی می کند و مانند هر آیین ملی از عوامل تقویت انسجام و اتحاد اجتماعی است، اما در چند سال اخیر در محتوا و شکل برگزاری آن تغییراتی بنیادین به وجود آمده به ترتیبی که بجای سرود “زردی من از تو، سرخی تو از من”، صدای داد و فریاد بیشتر بگوش می رسد. امروز کمتر از قاشق زنی، بوته افروزی، فالگوش نشینی و بخت گشایی و بیشتر از آتش زدن لاستیک، قوطی اسپری، انفجار اکلیل سرنج و نارنجک های دستی و مانند این می بینیم و می شنویم. گستره این تغییر به حدی است که به طور ملموسی خیابان های کشور را به میدان جنگ مبدل ساخته است. چهارشنبه سوری که همواره به صورت خانوادگی برگزار می شد به صحنه رویارویی با ارزش های اجتماعی مبدل گشته و تعامل اجتماعی و تقویت حس همبستگی جای خود را به جراحت، سوختگی و حتی کشته شدن شهروندان داده است.

 

پیشینه ی آتش بازی؛ از فرهنگ تا ضد فرهنگ

آتش بازی به طور بسیار معمول در طول جشن های فرهنگی و ملی از جمله روز استقلال در ایالات متحده، دوالی در هند، سال نو در چین و ایتالیا، تولد پیامبر اسلام در لیبی و جشن هاری – رایا در مالزی برگزار می شود.[1] اين مراسم در ايران در آخرين سه شنبه هر سال برگزار مي شود. قدمت تاريخي چهارشنبه سوری به سال 1725 قبل از ميلاد مسيح باز مي گردد. در آن زمان، ايرانيان براي دفع شر و بلا و برآورده شدن آرزوها در آخرين سه شنبه سال خورشيدي با بر افروختن آتش و پريدن از روي آن به استقبال نوروز مي رفتند.[2] در جامعه کنونی ایران این مراسم حتی در زمان برگزاری نیز دچار تغییر شده است به نحوی که از چند روز قبل از چهارشنبه سوری تا حتی خود نوروز و بعضا تا سیزده بدر! نیز به طول می انجامد. از منظر شکل اجرایی نیز آداب و رسوم جشن مانند قاشق زنی به باد فراموشی سپرده شده و در قالب صدای مهیب نارنجک های دست ساز و استفاده از انواع مواد محترقه، به رفتاری ضداجتماعی بدل شده و زمینه آسیب هایی جدی چون قطع عضو یا سوختگی های شدید در حوزه فردی و ناآرامی و احساس عدم امنیت در حوزه اجتماعی را پدید آورده است.

شاید آن چه بیش از همه به ذهن خطور می کند چرایی این تغییر رویه و به تعبیری منحرف شدن یک آیین باستانی به سمت یک ناهنجاری و رفتار ضداجتماعی است. در یک تعریف ساده رفتار ضداجتماعی اشاره به اعمالی چون تحمیل آسیب جسمی یا روانی به مردم یا امول و دارایی آنان دارد. در همین راستا “لوئبر” دو نوع رفتار ضداجتماعی آشکار و پنهان را مشخص می کند. رفتار ضداجتماعی آشکار شامل پرخاشگری، ستیزه جویی و نزاع بیش از حد، سرپیچی از قانون و رفتار ضداجتماعی پنهان که عمدتا به صورت مخفی به اجرا در می آیند شامل دروغ گفتن، دزدی، پرسه زدن، استفاده از مواد مخدر و تحریب اموال عمومی می باشد. “لوئبر” و همکارانش نوع سومی از رفتارهای ضداجتماعی را نیز مشخص کرده اند که شامل سرپیچی از قانون، اعتراض و رفتارهای مبارزه جویانه می باشد.[3] در این بین پرداختند به چرایی بروز چنین رفتاری اهمیت ویژه می یابد. چرا می بایست آیینی با فلسفه و رسوم مشخص تا این حد دستخوش تغییر و تبدیل گردد؟ چرا برغم هشدارهای متعدد و حتی بروز خسارت های جانی و مالی، هر سال شاهد تکرار این حوادث هستیم؟ شاید بتوان پاسخ به این پرسش ها را در تفاوت بین نسل ها و عدم درک متقابل جستجو کرد.

 

چهارشنبه سوری فرصتی برای تخلیه ی هیجان؟

واقعيت اين است كه جوانان ويژگي هايي دارند كه توجه به آن ها ضروری است. آن ها هيجاناتي دارند كه لازم است زمينه هايي فراهم شود تا به طور طبيعي امكان تخليه آن را داشته باشند. مثلا جوان ها دوست دارند بلند بخندند يا بلند گريه كنند. تحرك زياد را دوست دارند. جوان ها نيازمند مكان، محل و محملي هستند كه هيجان هايشان را تخليه كنند. در كشورهاي ديگر اين هيجان به نوع ديگري تخليه مي شود. در اين كشورها مكان هايي براي شادي و ايستگاه هايي براي بازي جوانان فراهم مي كنند، به دليل اينكه با فراهم آوردن چنين محيط هايي هيجان موجود در جامعه تخليه مي شود و بعد از اين جامعه تا حدودي آرامش را در مي يابد.[4] گرچه نقدهای بسیاری به شب چهارشنبه آخر سال وارد آمده است، نظیر چهارشنبه سوزی خواندن این آیین، اما  اگر نگویم اصلا دیده نشده، باید گفت کمتر دیده شده در رسانه های نوشتاری یا تصویری، نظیر روزنامه ها و صدا و سیما، به فلسفه این آیین و آداب و رسوم آن پرداخته شود. این نقیصه مانع از انتقال فرهنگ آیین چهارشنبه سوری گشته و از سویی فقدان پاسخی مناسب برای نیازهای سنین جوانی و تخلیه شور و هیجان این دوره، زمینه لازم برای بروز چنین رفتارهایی بوجود آورده است. از طرفی نباید از نظر دور داشت که نگاه بخشی از جامعه به چهارشنبه سوری توام با تردید و نکوهش فراوان همراه است که شاید برجسته ترین نمونه آن نظرات حجت الاسلام مرتضی مطهری است[5]. توجه به این نکته از آن جهت حائز اهمیت است که دستگاه قدرت با چنین نظراتی همسویی دارد. بنابراین برخورد پلیسی مسئولین با چهارشنبه آخر سال چندان عجیب به نظر نمی رسد.

 

 

چهارشنبه سوزی؛ نفی یک حقیقت

چهارشنبه سوزی
چهارشنبه سوری

در همین راستا نفی مقوله شادی و هیجان و تعریف این مهم به عنوان یک ناهنجاری سبب شکاف بیشتر در میان مسئولین و بدنه جوان جامعه شده است. از یک سو جوانان با محدودیت های بسیار مواجه اند و از هر روزنه ای برای تخلیه انرژی خود استفاده می کنند و از سویی صاحب منصبینی که با بکار بردن الفاظی چون چهارشنبه سوزی یا اراذل و اوباش و اغتشاشگر خواندن جوانان، صورت مسئله را پاک می کنند. نقطه مقابل این رویکرد، یعنی پذیرفتن نیازهای این دوره و پرهیز از برچسب زدن به آن، در کشورهای توسعه یافته مشاهده می شود. از آن جهت که پذیرش تفاوت های نسل جوان و فهم نیازهای ایشان موجب تخلیه انرژی ایشان به طرق مختلف و در اماکنی مشخص صورت می پذیرد تا ضمن کنترل آن در محدوده ای مشخص از تسری آن به کلیت جامعه و یا انحراف آن به سوی رفتارهای غیراجتماعی تا حد امکان جلوگیری شد. ناگفته پیدا است در هیچ کجای این کره خاکی جامعه ای بری از اشتباه و لغزش نمی توان سراغ گرفت اما نحوه پاسخگویی به نیازهای انسانی و نتایج بدست آمده از آن مسئله ای است که جدا از از آمار و ارقام در زندگی روزمره مردم عینیت می یابد. این همان نقطه ای است که جامعه در سطح کلان به چرایی مسله می پردازد و در صدد تغییر رویه برمی آید.

 

اما آن چه می بایست از خود بپرسیم این است که آیا در پاسخ به محدودیت ها محقیم که از دیگران سلب آسایش کنیم؟ آیا شادی! و هیجان به قیمت خسارت و تهدید مالی و جانی ارزشمند و عقلایی است؟ طبعا باید در نظر داشت بدون در نظر گرفتن اصول و چهارچوب های آیین چهارشنبه سوری، که عموما بسیار اجتماعی و بدون خطر می باشند، استفاده از مواد محترقه پیش از آن که به پاسداشت و گسترش آن منتهی شود با استحاله فلسفه آن از شادی، به نابودی و اضمحلال این آیین باستانی ختم خواهد شد. باید در نظر داشته باشیم که نسل نونهال امروزین شاهد صحنه ها و وقایعی از چهارشنبه آخر سال است که مطمئنا خاطره ای تاریک در روح و روان وی ثبت و ضبط می کند و دور از ذهن نیست با چنین تصویری از جامعه خود رویگردان شود. مقوله ای بسیار هراس انگیز که در نسل های آتی با هرچه بیشتر شدن گسست فرهنگی، با نیروی انسانی کاملا ناآشنا و یا حتی بیگانه نسبت به فرهنگ خویش روبرو خواهیم شد که در تندباد حوادث، به جهت عدم تعلق خاطر، نقش و مسئولیت اجتماعی خود را به خوبی ایفا نخواهند کرد.

پانویس ها


[1]– آقایی عباس و همکاران. همه گیری شناسی آسیب های ناشی از مراسم چهارشنبه سوری کشور در سال 1387. نشریه علمی- پژوهشی دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی، دوره 21، شماره 75، زمستان 1390، صفحات 30 تا 36.

[2]– توکلی حسن و همکاران. بررسي ناتواني های ناشي از آسيب های مواد محترقه در مراسم چهارشنبه سوري تهران. 16 -22 : مجله علمي سازمان نظام پزشكي جمهوري اسلامي ايران، دوره 27، شماره 1، بهار 1388.

[3]– حمیدی فر علی رضا و همکاران. بررسى رابطه عملكرد خانواده و تهييج طلبی با رفتارهاى ضد اجتماعى مراسم چهارشنبه آخر سال. فصلنامه مطالعات امنیت اجتماعی. تابستان 1390, دوره  جديد, شماره  26 ; از صفحه 157 تا صفحه 174 .

[4]– رضا کاظمي، چهارشنبه سوري و روانشناسي هيجانات، روزنامه رسالت www.resalat-news.com

[5]– چهار شنبه سوری از نظر شهید مطهری؟!

www.mortezamotahari.com

برچسب ها

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

بستن

بلوک تبلیغ حذف شد

با غیرفعال کردن بلوک تبلیغات از ما حمایت کنید.