فرهنگ ایرانیفرهنگ و هنر

پی نما، صنعتی در انزوا

بررسی جایگاه کمیک استریپ یا پی نما در فرهنگ ایرانی

نسیم داودی پناه
نویسنده:
نسیم داودی پناه

اگر می پسندید به اشتراک بگذارید

در ابتدای کار و رونق کمیک استریپ، آثار هنرمندان دو ویژگی داشت: نخست این که سوژه ها همه کمدی بودند و دوم اینکه تصور می شد این داستان دنباله دار تصویری، فقط می تواند مورد توجه کودکان قرار گیرد اما به تدریج سازندگان آن به این نتیجه رسیدند که با تغییر و تحول در مضامین سناریوها، می توانند مخاطبانی از قشرهای دیگر اجتماع را هم جلب کنند. به این ترتیب کم کم داستان کمدی کودکان، جای خود را به کمدی های هزل و انتقادی و بعد از آن به کمدی های خانوادگی و سپس داستان های انتقادی، اجتماعی و سیاسی دادند و با اینکه رونق سوژه های خانوادگی و سیاسی، کمیک استریپ های خنده دار و کمدی را از میدان به در نبرد اما به دامنه ی نفوذ و گستره ی آن افزود
صدیقی مقدم، فرحناز؛ «قصه های درون قاب»، کتاب ماه کودک و نوجوان؛ 1389.

ادبیات، عرصه­ ی روایت­ ها و داستان­سرایی­ ها است. مفاهیم و موضوعات در قالب­ های گوناگون و شیوه­ های متنوع ادبی، پیام خود را به مخاطب عرضه می­ دارند. هنرمند برای آفرینش اثر خویش، نیازمند مجرایی است تا از طریق آن با خواننده ارتباط برقرار کند. هر چه انتخاب این مجرا سنجیده­ تر باشد، انتقال پیام نیز بهتر و کم نقص تر خواهد بود.

پی­ نما[1] یکی از بسترهای داستان پردازی است که در صد سال اخیر گسترش یافته و به عنوان شیوه­ ی هنری – ادبی شناخته شده­ است. در این شیوه، زبان و تصویر کنار یکدیگر و همراه با هم، داستان را برای مخاطب روایت می­ کنند. در واقع روایت در این گونه داستان­ ها، بر دو پایه­ ی زبان و تصویر استوار است.

توالی تصاویر نیز، از عوامل کلیدی کمیک استریپ­ ها به شمار می­ آیند و غیبت هر یک از این عناصر، به انتقال پیام لطمه می زند. برای کمیک استریپ تا کنون چندین معادل فارسی پیشنهاد شده است که از آن جمله می­ توان به مضحک – قلمی، قصه نگاره، داستان مصور، مصور دنباله دار، داستان گرافیکی دنباله دار و پی­نما اشاره کرد که در این نوشتار واژه ی اخیر بکار می رود. در این یادداشت ضمن پرداختن به چیستی پی نما به بررسی اجمالی جایگاه آن در فرهنگ ایران می پردازیم.

 

پی نما، فراتر از خط و نقش

پی نما که در ژاپن با نام «مانگا» و در فرانسه با عنوان «باند دسینی» شهرت دارد، شیوه ای است که از ظرفیت بالایی برای بیان مسایل گوناگون از قبیل مفاهیم اجتماعی، انسانی و فرهنگی برخوردار بوده و از نظر اقتصادی، سودآوری کلانی همراه دارد و هر گونه داستانی را می توان در این سبک ارائه داد.

مضاف بر این زمینه ی مناسبی برای خلاقیت ایجاد می کند. برای نمونه موضوعات مانگا، اغلب دغدغه های مهمی در مورد وضعیت ارتباطات انسانی، مشکلات بین انسان و فن آوری، غایت جهان و ماهیت شکننده ی خوبی و بدی را مطرح می کنند. «فداکاری، دوستی، عشق، غم، خیانت، خودکشی، مرگ و بسیاری از مسایل دیگر بدون پرده پوشی های مرسوم در فرهنگ غرب، در مانگا بررسی می شوند.»[2]

کتاب ­هایی که به شیوه­ ی پی­نما داستانی را روایت می­ کنند، دارای ویژگی­ هایی منحصر به فرد هستند. این کتاب­ ها، میان دو شیوه­ ی کلی و معمول داستان­پردازی قرار گرفته­ اند: یکی روایت از طریق واژه و خط (داستان کوتاه، رمان، قصه ­گویی و …) و دیگری نمایش (سینما، تأتر، پرده­ خوانی و …). کمیک استریپ ­ها نه هفت هنر را برای ارائه­ ی داستان خود در اختیار دارند و نه خود را محدود به کلام و واژه کرده ­اند.

آن ها دست کم از دو حوزه­ ی هنری کلام و تصویر، سود می ‏جویند. مخاطب از راه تصاویر دنباله ­دار که پی یکدیگر قرار گرفته است، حرکت را می پذیرد و از طریق افکت­ های صوتی که با خط منتقل می ­شود، صدا را احساس می­ کند. نشانه­ های موجود در تصویر و کلام، اعم از شمایلی، شاخصی و نمادین، مخاطب را به درکی فراتر از محیط بسته و محدود کادرهای ثابت می­ رساند.

پی نما یا کمیک استریپ
پی نما یا کمیک استریپ

راوی می­ تواند با کمک گرفتن از همه ­ی ابزارهایش داستان را پیش ببرد؛ کنش­ های تصویری، ارتباط ­های کلامی، نقل­ و قول­ های مستقیم و غیرمستقیم (راوی) همگی این امکان را به او می­ دهند تا با قدرت داستان را پی بگیرد. نقل­ و قول مستقیم (دیالوگ) مخاطب را در حوزه­ای قرار می­ دهد که بدون واسطه، بتواند ماجرا را دنبال کند.

این امکان دلیلی برای صداقت داستان های پی­نما، از دیدگاه مخاطب است. تصاویر، کنش­ های بصری، افکت­ های صوتی و گفتگوهای مستقیم، داستان را از حیطه­ ی قدرت نویسنده و دخالت­ هایش خارج می ­کند و این باور را در مخاطب به وجود می­ آورد که خود شاهد ماجرا است و نیاز به توضیح نویسنده ندارد. این احساس، خواننده را در موضع قدرت می‏ نشاند و به او فرصت تخیل می­ دهد. ارمغان تخیل نیز هیجان و لذت است.

 

پی نما در فرهنگ ایرانی

داستان کتاب­ های پی­نما علاوه بر انتقال پیام و نشان دادن نوع ارتباطات شخصیت­ ها با یکدیگر، کارکردی فرا زبانی در ذهن خواننده ایجاد می­ کنند. مخاطب از راه خط و تصویر، متوجه­ ی پیام می­ شود اما بُعد سوم یعنی ایجاد ایماژی[3] خاص در ذهن، موجب درک مطلب می‏ گردد.

درست شبیه یک پازل چند تکه ایی که همه ی تکه ها به جز تکه ی آخر، موجودند. سازنده تنها هنگامی به درک لذت دست می یابد که تکه ی آخر را آنگونه که مورد پسندش است، در ذهنش بسازد. با وجود چنین ظرفیت کم نظیری که در پی نما بارز است، هنوز در کشور ما نه تنها از رواج و رونق برخوردار نیست بلکه بسیاری از مردم با عنوان این سبک نیز آشنایی ندارند.

حال آنکه می توان با ترویج این شیوه به طور عام، بسیاری از مسایل اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و انسانی را آموزش داد و مطرح کرد و از سود حاصل از نشر مجلات و کتاب ها و به تبع آن از محصولات جانبی داستان ها[4] برخوردار شد و با توجیه اقتصادی، عرضه ی محصولات فرهنگی را توسعه داد:

«با وقوع انقلاب اسلامی ایران و متعاقب آن انقلاب فرهنگی، طبق نظر شورای نظارت بر نشر، کتاب­سازی بر اساس کمیک استریپ و شخصیت­ های کارتونی در کتاب­ های کودکان و نوجوانان ممنوع تشخیص داده شد و این ممنوعیت با تصویب ضوابط چاپ و نشر کتاب­ های کودکان در سال 1373 رسمیت یافت. با این حال تعداد اندک کتاب ­های چاپ شده تا زمان ممنوعیت رسمی کمیک استریپ خود بیانگر این واقعیت است که مسئولین امر تا پیش از رسمیت یافتن این ممنوعیت نیز چندان رقبتی به انتشار این­گونه کتاب ­ها نشان نداده‌اند. این محدودیت­ها در طول سال­ های مختلف سخت­تر و آسان­ تر می­ شد تا این که در سال 1377 و با انتشار چند نمونه‌ی ارزشمند، این کتاب ­ها مجاز تشخیص داده شد.»[5]

در چنین شرایطی با وجود اعمال سلیقه ی مدیران در طول سال های گذشته، این هنر و سبک در ایران هرگز به صنعت تبدیل نشد و با وجود هنرمندان با سابقه و حرفه ای و جوانان خلاق و علاقه مند، همچنان پی نما در انزوا روزگار می گذراند. صنعتی که در صورت رونق، بستری برای تهیه ی خوراک های فرهنگی، مذهبی و اجتماعی بومی خواهد بود و در صورت مغفول ماندن، ناچار باید به خوراک محصولات فرهنگی وارداتیش تن سپرد.

«با در نظر گرفتن روند کمیک استریپ­ ها در تاریخ، به این نتیجه ­ی غیر قابل انکار می­ رسیم که این داستان­ ها از اهمیت بالایی برخوردارند و در رسانه ­های گوناگون و زمینه ­های هنری مختلف، وارد شده ­اند. در دنیای امروز، زبان تنها از حروف و کلمات تشکیل نمی­ شود و فقط لفظ، حامل پیام نیست. گاه یک شخصیت تصویری یا یک اشاره­ ی مشترک، مفهومی را به مخاطبان گوناگون می­ رسانند که هرگز الفاظ نمی ­توانند به آن سرعت، تنوع و اختصار آن را به مخاطب انتقال دهند.

کمیک استریپ نیز مانند یک زبان جدید، افق­ های تازه­ ایی در برابر چشم مخاطب می­ گشاید و او را با تجربه ­ی جدید و متنوع مواجه می­ کند. این وسیله­ ی ارتباطی به قدری برای تمامی جوامع، قدرتمند و جذاب است که یا باید منفعلانه تسلیم آن شد و محصولات وارداتی فرهنگی را مصرف کرد، یا هوشمندانه بر جریان تولید و عرضه­ ی محصولات فرهنگی تأثیر گذاشت.»[6]

 

پانویس ها


[1]– Comic Strip

[2]– بحجت، سعید، مانگا تأثیرات اجتماعی  آن،و وبگاه انسان شناسی و فرهنگ   www.anthropology.ir

[3]– نقش یا انگاره

[4]– همچون بازی های کامپیوتری و لوازم التحریر شخصیت های پی نما

5- دوستدار، نعیمه؛«بازار رنگارنگ کتاب کودک و نوجوان»، روزنامه ایران 1382

6- زایری، محمدرضا؛ «سرمقاله»، ماهنامه‌ی تخصصی کمیک استریپ جدید؛ ش.2 (1387)، ص 2.

Save

Save

Save

Save

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا