جامعهمحیط زیست

پایش وضعیت زیست محیطی ایران

بخش دوم: وضعیت دشت های ایران

پویا اشکانی
نویسنده:
پویا اشکانی

اگر می پسندید به اشتراک بگذارید

در بخش اول این سری یادداشت ها که به بررسی اجمالی وضعیت جنگل های ایران پرداخته شد گفتیم ما به عنوان انسان جزئی از اجزای طبیعت و نه مسلط بر آن هستیم و برخی ابزارهای زیستی مان که در گذشته یاری گر بقا و آسایشمان بودند، این روزها بلای جان حیات سیاره مان و حتی خودمان شده اند.

برای مثال انقلاب صنعتی برخواسته از ذهن خلاق برخی دانشمندانمان، این روزها هم تنوع زیستی سیاره را به شدت تهدید می کند و هم کیفیت زندگی خود ما انسان ها را و شاید لختی پس از اکنون کل موجودیت ما را. در واقع بشر برای داشتن یک زندگی شاد نیازمند فهم یک سبک زندگی متناسب با سرشت ذاتی خویش و در عین حال متناسب با ظرفیت های محیطی پیرامونش می باشد.

به طریق اولی ما به عنوان انسان ایرانی نیز باید در جست وجوی سبکی از زندگی باشیم که علاوه بر سازگاری با سرشت انسانیمان و برخی ویژگی های تاریخی بافته ی این جغرافیا با توان اکولوژیک و طبیعی سرزمین مان نیز تناسبی نسبتا پایدار داشته باشد.

اگر در این راه شکست بخوریم بازنده ی اصلی آیندگان نه چندان دورمان و شاید حتی خودمان در فردایی تقریبا نزدیک باشیم. برای یافتن آن تعادل طلایی با زیست بوم های ایران، در ابتدا باید ارزیابی و پایش سرزمینی را در اولویت برنامه های توسعه و سیاست گذاری هایمان قرار دهیم. به این منظور پایش وضعیت عوارض طبیعی همچون کوهستان ها و دشت ها و پایش اکوسیستم هایی مانند جنگل ها و آبگیرهای آب شیرین به عنوان مولفه های پایش زیست محیطی سرزمین از اهمیت بسیار ویژه ای برخوردارند.

 

وضعیت دشت های ایران؛ خیز یک بحران

جلگه یا دشت در اصطلاح علم جغرافیا به سرزمینی هموار اطلاق می شود که می تواند در ارتفاعی بلند تشکیل شده باشد (فلات) یا در ارتفاعات کم. دشت ها به علت هموار بودن و جایگاه اکوسیستم اصلی تامین کننده امنیت غذایی انسان ها (یعنی علف زارها[1])، همیشه رابطه ای جدانشدنی با تمدن و رونق و رفاه اقتصادی جمعیت انسانی داشته اند.

غذای اصلی یا قوت غالب بشر پس از انقلاب کشاورزی که همواره یکی از غلات (عمدتا گندم) بوده نوعی علف محسوب شده و علفزارها هم در دشت های سیاره آبی ایجاد می شوند. بنابراین شاید اهمیت این عارضه ی طبیعی زمین شناختی بیشتر از آنکه برای هواداران دل تنگ و تلخ کام حفاظت از طبیعت وحشی و بکر باشد؛

برای اکثر انسان های عادیِ درجست وجویِ رفاه اهمیت داشته باشد. در واقع شاید هیچ عارضه ی طبیعی دیگری همچون دشت ها و هیچ اکوسیستم دیگری همچون علفزارها آنقدر مستقیم روی سطح زندگی ما انسان ها تاثیر گذار نباشند .

حال سوال این است امروزه چه چیزی وضعیت دشت ها را تهدید می کند؟ پر واضح است که خشکیدن و فرونشست دشت ها به علت کاهش سطح آبخوان های زیر زمینی علت مرگ اکوسیستم های مستقر در آن ها و اصطلاحا بیابانی شدن آن ها است.

اتفاقا برخلاف تصور عامه بیابانی شدن دشت ها و علفزارها بیشتر از آن که مسئله ای تهدید کننده ی حیات وحش و طبیعت وحشی باشد، تهدید کننده ی رفاه و سطح زندگی انسان ها است، چون که بیابان هم به هر روی یک اکوسیستم وحشی محسوب شده و بیابانی شدن هم می تواند پدیده ای  طبیعی در مقیاس زمین شناسی و دیرین اقلیم شناسی باشد اما فاجعه برای خروار خروار جمعیت رو به رشد بشر است که بیابان های وحشی ایجاد شده توانایی تامین امنیت غذایی و زیست گاه های مناسب برای اسکان آن ها را ندارند.

طبق ازیابی های علمی متعدد از جمله تحقیقات تیمی از محققان دانشگاه کالیفرنیا بر اساس عملیات ماهواره ایGrace [2] ناسا، عرض های جغرافیایی پایین تر طی روند تغییر اقلیم بیشتر به سمت خشکیدن و از دست دادن اکوسیستم های آبی و بیابانی شدن پیش خواهند رفت.

کشور ما ایران در یک ارزیابی میان مدت از سال 2003 میلادی تا 2009 در کنار بخش هایی از عراق، ترکیه و سوریه میزان 144 کیلومتر مکعب ذخایر آب شیرین را از دست داده که نود کیلومتر مکعب آن ذخایر زیرزمینی آب شیرین بوده است[3]. این مسئله مستقیما وضعیت دشت های ایران را تهدید می کند، دشت ها طی روند خشک سالی توانایی باروری زیستی خود را از دست می دهند، فرونشست می کنند و کم کم به بیابان تبدیل خواهند شد.

امروز کافی است در گوگل کلید واژه هایی همچون: وضعیت دشت های ایران، فرونشست زمین در استان های مرکزی ایران، فرونشست دشت های فلات مرکزی ایران و تصاویر فروچاله های دشت های ایران را جستجو کنیم تا به انبوهی از ناامیدی و تصاویر مهیب تهدید کننده و هراس انگیز بر بخوریم که نوید روزگار شیرینی برای آینده ی ساکنان این سرزمین ندارند.

 

فرونشست دشت های ایران؛ آگاهی و چاره سازی

شاید ردپای نخستین هشدارها به وضعیت وخیم دشت های فلات ایران را باید در صحبت های معاون زمین شناسی سازمان زمین شناسی و اکتشفات معدنی در تیر ماه هشتاد و هشت بیابیم[4]، دکتر قاسمی با اشاره به استفاده ی بیرویه از سفره های زیرزمینی آب شیرین اعلام می کند که در دویست دشت کشور پدیده ی فرونشست زمین رخ داده است.

وضعیت زیست محیطی ایران: نشست زمین در تهران
نشست زمین در تهران

کمی بعد و تا به امروز سیلی از شواهد و قرائن انبوه یافت شد که وضعیت دشت های فلات ایران را اسفناک توصیف می کرد. مهمترین شکل تخریب دشت ها که به نظر به دلیل استفاده ی بی رویه از منابع آب زیر زمینی رخ می دهد فرونشست زمین است که از جمله اشکال آن می توان به فروچاله ها اشاره کرد که به صورت ناگهانی  بروز پیدا می کنند، فقط برای نمونه تعداد فروچاله های زمین های کشاورزی استان همدان طی 22 سال تا سال نود و سه 12 عدد بوده اما طبق آمار اعلام شده از سوی مقامات رسمی طی یک سال از سال 93 تا 94 به چهل و سه عدد فروچاله افزایش پیدا کرده است[5] فرونشست شمایل معماری و زیبایی شهری و امنیت غذایی ما انسان ها و امنیت مسافران ریل های راه آهن و جاده ای را مستقیما و ناملموس تهدید می کند.

اگر چه سهم تغییر اقلیم و گرم و خشک تر شدن منطقه جغرافیایی کشور ما هم برای مرگ دشت های فلات ایران نباید نادیده انگاشته شود اما بنابر آمارهای رسمی مشکل حاد دشت های ایران اضافه برداشت از آبخوان های زیر زمینی است به طوری که طبق گفته ی مقامات مسئول، ایران با با 121 میلیارد متر مکعب اضافه برداشت از منابع آب های زیر زمینی مواجه بوده که سی و پنج درصد این اضافه برداشت متعلق به سال های 84 تا 89 است و هفتاد و شش درصد آن متعلق به هفده سال گذشته است[6].

جمعیت رو به رشد، فهم نادرست مردم و دست اندر کاران از توسعه و عدم اطلاع کافی مردم از ضرورت پایداری زیست بومی باعث ایجاد و تداوم بحران هایی از قبیل فرونشست دشت های فلات مرکزی ایران بوده، شاید هیچ کس به ذهنش خطور هم نکند که در صورت تداوم این روند خشکیدگی دشت ها چه فجایعی انسانی بزرگی در کمین مردم ایران و همچنین زیست بوم های ناب کشور باشد.

ما در زمانه ای زندگی می کنیم که بشر به لحاظ سبک زندگی دو انقلاب بزرگ را پشت سر گذاشته اولی انقلاب کشاورزی و یکجانشینی و دومی انقلاب صنعتی و حالا ما دست به گریبان عوارض دومی در بطن یک انقلاب سوم زندگی می کنیم که تقریبا تمام نخبگان و صاحب نظران جهان وقوع آن را برای تداوم زندگی و آسایش انسان ها در این روزگار ضروری میدانند:” انقلاب زیست محیطی”

برای ما ایرانی ها که هنوز خوب مزه ی انقلاب صنعتی هم به دهانمان ننشسته و کمی به لحاظ تکنیکی از توسعه ی ایده آل زمانه حاضر عقب هستیم، شاید کمی دشوار تر باشد که از ضرورت انقلاب زیست محیطی هم سخن بگوییم ولی حقایق علمی با ما سخن می گویند که اگر تداوم حیات واحد فرهنگی – جغرافیایی ایران برایمان اهمیت دارد، چاره ای نداریم جز این که توسعه را در مسیر دشوار هم سو با انقلاب زیست محیطی پی گیری کنیم.

برای این کار باید بسیاری توهمات را کنار بگذاریم واقعیت اکولوژیک و توان زیستی مناطق کشور را خوب بشناسیم حتی باید سبک زندگی (مثلا ساعات کاری، الگوی بچه دار شدن، رژیم غذایی یا الگوی مسافرت و گردش) را متناسب با واقعیات جغرافیایی و اقلیمی ایران تنظیم کنیم. بالا بردن سواد اکولوژیک مردم ایران در این برهه ی بحرانی از تاریخ این سرزمین اهمیت بسیار ویژه ای دارد ما به هشتاد میلیون ایرانی آگاه از اکوسیستم ها و نحوه تاثیر گذاریشان روی زندگی مردم نیاز داریم.

موسسه ی  غیرانتفاعی Earth policy بنیان گذاشته شده توسط  لستر براون که به بررسی و مطالعه ی مولفه های زیست محیطی پرداخته و پیشنهادهایی برای سیاست گذاری و سبک زندگی سبز ارائه می دهد در وبسایت خود به نقل از کتاب پلن بی  2.0 (نجات یک سیاره تحت استرس و یک تمدن مشکل دار) به قلم خود بنیانگذار موسسه اشاره می کند که:

باز سازی اقتصاد جهان طبق اصول اکولوژی بزرگترین فرصت سرمایه گذاری در تاریخ را نشان می دهد. از نظر مقیاس انقلاب زیست محیطی قابل مقایسه با انقلاب های کشاورزی و صنعتی است که پیشتر از آن روی داده اند”[7].

دشت های در حال فروریزش فلات کهن سال ایران که این روزها احوال تنش آلودی دارند شاید بیشتر از من و شما چشم انتظار انقلاب زیست محیطی هستند بیایید در جهت کوتاه شدن انتظارشان گام برداریم.

 

منابع


[1] -Grasslands

[2] – Grace mission یک عملیات ماهواره ای ناسا است که در حال تهیه نقشه ای جامع از ذخایر آب شیرین مناطق مختلف زمین است

برای اطلاعات بیشتر به لینک های اینترنتی زیر مراجعه کنید:

www.nasa.gov/mission_pages/Grace/index.html#.VoRhsfSEC7Y

www.nasa.gov/mission_pages/Grace/news/grace20130212.html

[3] www.nasa.gov/mission_pages/Grace/news/grace20130212.html

[4] – فرونشست زمین در 200 دشت کشور  www.asriran.com

[5] – برای اطلاعات دقیق تر رجوع کنید به:

www.khabaronline.ir/detail/476266/Economy/agricultural

www.irna.ir/fa/News/81465688/

[6] – www.hamshahrionline.ir/details/319888/City/environment

[7] – www.earth-policy.org/books/pb2/pb2ch12_ss7

دیدگاهتان را بنویسید

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.

نوشته های مشابه

همچنین ببینید
بستن
دکمه بازگشت به بالا